ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਵਾ ‘ਬਹੁਤ ਖ਼ਰਾਬ’! AQI 348 ਪਹੁੰਚਿਆ, GRAP ਸਟੇਜ-1 ਲਾਗੂ — ਫੇਫੜਿਆਂ ਲਈ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ

ਦਿੱਲੀ-NCR ਦੀ ਹਵਾ ਫਿਰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 17 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਾ ਏਅਰ ਕੁਆਲਿਟੀ ਇੰਡੈਕਸ (AQI) 348 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜੋ ‘ਬਹੁਤ ਖ਼ਰਾਬ’ (very poor) ਸ਼੍ਰੇਣੀ ‘ਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਆਨੰਦ ਵਿਹਾਰ ‘ਚ ਦਰਜ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ AQI 348 ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਮੁੰਡਕਾ ‘ਚ 227 ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰਪੁਰੀ ‘ਚ 212 ਦਰਜ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੇਜ਼ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਕਮਿਸ਼ਨ ਫਾਰ ਏਅਰ ਕੁਆਲਿਟੀ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ (CAQM) ਦੀਆਂ ਗ੍ਰੇਡਡ ਰਿਸਪਾਂਸ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ (GRAP) ਸਟੇਜ-1 ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ‘ਚ ਹਾਲਾਤ ਹੋਰ ਵਿਗੜ ਸਕਦੇ ਹਨ।

AQI.in ਦੇ ਘੰਟੇ-ਦਰ-ਘੰਟੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 16 ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦਾ AQI 102 (ਦਰਮਿਆਨਾ) ਸੀ, ਪਰ ਸ਼ਾਮ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਰਾਤ 11:30 ਵਜੇ 198 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। 17 ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਦੁਪਹਿਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ 165 ‘ਤੇ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ। ਅੱਜ, 18 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦਾ AQI 200 ਹੈ — ‘ਅਸਿਹਤਮੰਦ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ — ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ PM2.5 ਹੈ, ਯਾਨੀ ਉਹ ਅਤਿ-ਬਾਰੀਕ ਕਣ ਜੋ ਸਿੱਧੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

GRAP ਸਟੇਜ-1 ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਰ ਕੀ ਬਦਲਿਆ ਹੈ

GRAP ਦਿੱਲੀ-NCR ‘ਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸਰਵੋੱਚ ਅਦਾਲਤ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ‘ਤੇ 2016 ‘ਚ ਮਨਜ਼ੂਰ ਅਤੇ 2017 ‘ਚ ਨੋਟੀਫਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ AQI ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਚਾਰ ਪੜਾਵਾਂ ‘ਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਸਟੇਜ-1 ਉਦੋਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ AQI 201 ਤੋਂ 300 (‘ਪੂਅਰ’) ਸ਼੍ਰੇਣੀ ‘ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ; ਸਟੇਜ-2 ‘ਵੇਰੀ ਪੂਅਰ’ (301–400), ਸਟੇਜ-3 ‘ਸਿਵੀਅਰ’ (401–450) ਅਤੇ ਸਟੇਜ-4 ‘ਸਿਵੀਅਰ ਪਲੱਸ’ (450 ਤੋਂ ਉੱਪਰ) ‘ਤੇ।

ਇਸ ਸਾਲ CAQM ਨੇ ਸੋਧਿਆ GRAP ਢਾਂਚਾ ਲਿਆਉਂਦਿਆਂ ਕੁਝ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਵਾਂ ‘ਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਹੁਣ ਡੀਜ਼ਲ ਜਨਰੇਟਰ ਸੈੱਟਾਂ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਸਟੇਜ-1 ਤੋਂ ਹੀ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਟੇਜ-2 ‘ਚ ਸੀ। ਹਰਿਆਣਾ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪੰਜਾਬ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਮੇਤ 8 ਰਾਜਾਂ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ-NCR ‘ਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇੰਟਰ-ਸਿਟੀ ਤੇ ਇੰਟਰ-ਸਟੇਟ ਬੱਸਾਂ ਹੁਣ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ, CNG ਜਾਂ BS-VI ਡੀਜ਼ਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਣਗੀਆਂ — ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਬੱਸਾਂ ‘ਤੇ ਰੋਕ ਲੱਗੇਗੀ। ਉਸਾਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਧੂੜ ਰੋਕਣ ਦੇ ਉਪਾਅ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ: 500 ਵਰਗ ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਾਈਟਾਂ ਨੂੰ ਪੋਰਟਲ ‘ਤੇ ਰਜਿਸਟਰ ਹੋਣਾ, ਐਂਟੀ-ਸਮੋਗ ਗਨ ਚਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਸਮਾਨ ਢਕਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਵਾਲੇ ਟਰੱਕ ਵੀ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

ਪਿਛੋਕੜ: ਇਸ ਸਾਲ ਸਮੋਗ ਦਾ ਸੀਜ਼ਨ ਜਲਦੀ ਕਿਉਂ ਆਇਆ

ਇਸ ਸਾਲ ਦਿੱਲੀ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਰਜ ਕੀਤੀ — 1 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ AQI 166 ਸੀ, ਜੋ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ‘ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਰਾਬ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਮਾਨਸੂਨ ਦੀ ਜਲਦੀ ਵਿਦਾਇਗੀ, ਤਾਪਮਾਨ ਦਾ ਡਿੱਗਣਾ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਘਟਣਾ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੈ: ਠੰਢੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਫਸਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਹਵਾ ‘ਚੋਂ ਕਣ ਧੁੱਲਦੇ ਨਹੀਂ।

ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨਾ ਵੀ ਦਬਾਅ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। CAQM ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 15 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 11 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਸੱਤ ਰਾਜਾਂ ‘ਚ ਕੁੱਲ 572 ਫਾਰਮ ਫਾਇਰ ਦਰਜ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਚੋਂ ਪੰਜਾਬ ‘ਚ 118 — ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 60 ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ‘ਚ 26। ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ‘ਚ ਮਾਮਲੇ 55 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੇ 277 ਹੋ ਗਏ, ਜਦੋਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ‘ਚ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਨਾਲੋਂ ਗਿਰਾਵਟ ਆਈ ਹੈ। ਪਰਾਲੀ ‘ਤੇ ਲਗਾਮ ਲਈ CAQM ਨੇ ਪੰਜਾਬ-ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ 34 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ (ਪੰਜਾਬ ਦੇ 18) ‘ਚ 1 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ 30 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਫਲਾਇੰਗ ਸਕੁਐਡ ਤੈਨਾਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ‘ਮਿਸ਼ਨ ਮੋਡ’ ‘ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

ਫੇਫੜਿਆਂ ਅਤੇ ਦਿਲ ‘ਤੇ ਅਸਰ: ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ

ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਮੁਤਾਬਕ ਬਾਹਰੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲ 2019 ‘ਚ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ‘ਚ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 42 ਲੱਖ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ — ਇਨ੍ਹਾਂ ‘ਚੋਂ 68 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮੌਤਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਸਟ੍ਰੋਕ, 14 ਫ਼ੀਸਦੀ COPD (ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ), 14 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਾਹ ਨਾਲੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਅਤੇ 4 ਫ਼ੀਸਦੀ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਕੈਂਸਰ ਕਾਰਨ ਹੋਈਆਂ। WHO ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ‘ਚੋਂ ਇੱਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਡਾਕਟਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ AQI ‘ਪੂਅਰ’ ਤੋਂ ‘ਵੇਰੀ ਪੂਅਰ’ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਦਮਾ, COPD ਜਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਲੱਛਣ ਹਨ: ਖੰਘ, ਗਲੇ ‘ਚ ਜਲਨ, ਅੱਖਾਂ ‘ਚ ਪਾਣੀ ਆਉਣਾ, ਛਾਤੀ ‘ਚ ਘਰਘਰਾਹਟ ਅਤੇ ਸਾਹ ਫੁੱਲਣਾ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ: ਬਾਹਰਲੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਘਟਾਓ, ਸਵੇਰ ਦੀ ਸੈਰ ਟਾਲੋ ਜਾਂ ਛੋਟੀ ਕਰੋ, ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ‘ਤੇ ਚੰਗੀ ਫਿਟਿੰਗ ਵਾਲਾ N95 ਮਾਸਕ ਪਹਿਨੋ (ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਆਮ ਸਰਜੀਕਲ ਮਾਸਕ ਬਾਰੀਕ PM2.5 ਕਣ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦੇ), ਖਿੜਕੀਆਂ ਬੰਦ ਰੱਖੋ, ਦਮੇ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਇਨਹੇਲਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਲ ਰੱਖਣ, ਅਤੇ ਦਿਲ-ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਆਪਣੇ ਆਕਸੀਜਨ ਲੈਵਲ ‘ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ। ਘਰੇਲੂ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਪੀਣਾ, ਭਾਫ਼ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਨਮਕੀਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗਰਾਰੇ ਗਲੇ ਦੀ ਜਲਨ ‘ਚ ਰਾਹਤ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਮੋਗ ਦੀ ਜਲਨ ‘ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਨਾ ਲਓ — ਇਹ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਜੇ ਸਾਹ ਲੈਣ ‘ਚ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਛਾਤੀ ‘ਚ ਦਰਦ, ਬੁੱਲ੍ਹ ਨੀਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਘਰਘਰਾਹਟ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ ਜਾਓ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਦਵਾਈ ਜਾਂ ਘਰੇਲੂ ਉਪਾਅ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਅੱਗੇ ਕੀ

India Today ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤੀ ਟ੍ਰੌਪੀਕਲ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾਨ (IITM) ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਦਿੱਲੀ ਦਾ AQI 19 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ‘ਪੂਅਰ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ‘ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਅਗਲੇ ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਇਸੇ ਹਾਲਤ ‘ਚ ਰਹੇਗਾ। IMD ਮੁਤਾਬਕ 23 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ — ਯਾਨੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਘੱਟ ਹਵਾ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਫਸਾਈ ਰੱਖੇਗੀ।

20 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਦੁਸਹਿਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਮਗਰੋਂ ਪਟਾਖਿਆਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਹਾਲਾਤ ਹੋਰ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਦੀਵਾਲੀ ਅਜੇ ਬਾਕੀ ਹੈ। ਜੇ AQI 301 ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ GRAP ਦਾ ਸਟੇਜ-2 ਲਾਗੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਸ ‘ਚ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸੁਨੇਹਾ ਸਾਫ਼ ਹੈ: ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਸੀਜ਼ਨ ਸਿਖਰ ‘ਤੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ — ਇਸ ਲਈ N95 ਮਾਸਕ, ਘਰ ਅੰਦਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਵਾਲੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਹੁਣੇ ਤੋਂ ਅਪਣਾਓ।