ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੀਸੇ (ਲੀਡ) ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਤੁਰੰਤ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। WHO ਮੁਤਾਬਕ ਸੀਸਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਧਾਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ 35 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੌਤਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਕਟ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਲਈ WHO ਨੇ 18 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ 24 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ‘ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੀਸਾ ਜ਼ਹਿਰ ਰੋਕਥਾਮ ਹਫ਼ਤਾ’ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਦੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦਾ ਥੀਮ ਹੈ — ‘From Detection to Prevention’, ਯਾਨੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪਛਾਣੋ, ਫਿਰ ਰੋਕੋ।
ਸੀਸਾ ਹੁੰਦਾ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਹੈ ਇੰਨਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ
ਸੀਸਾ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਧਾਤ ਹੈ ਜੋ ਦਿਮਾਗ਼, ਦਿਲ, ਗੁਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। WHO ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਖੁਲਾਸਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੀਸੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਦਾ ਕੋਈ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪੱਧਰ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ — ਭਾਵੇਂ ਮਾਤਰਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਸੀਸਾ ਗੁਰਦਿਆਂ, ਦਿਮਾਗ਼, ਜਿਗਰ ਅਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਇਸ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਅਤੇ ਨਸਾਂ ਦਾ ਤੰਤਰ ਅਜੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੀਸੇ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਤੇ ਵਿਕਾਸ ‘ਤੇ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੀਸੇ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ — ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਗੰਭੀਰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਲਗ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੀਸਾ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਵਰਗੀਆਂ ਘਾਤਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਇਹ ਜ਼ਹਿਰ
ਸੀਸਾ ਸਾਡੇ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਸਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। WHO ਮੁਤਾਬਕ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹਨ — ਪੁਰਾਣਾ ਸੀਸਾ-ਯੁਕਤ ਪੇਂਟ, ਦੂਸ਼ਿਤ ਮਿੱਟੀ, ਕੁਝ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਤਨ, ਸਸਤੇ ਕਾਸਮੈਟਿਕ, ਮਿਲਾਵਟੀ ਮਸਾਲੇ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅਤੇ ਬੈਟਰੀਆਂ ਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਕੂੜੇ ਦਾ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ।
ਪੇਂਟ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅੱਧੇ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਦੇਸ਼ਾਂ ਕੋਲ ਪੇਂਟ ਵਿੱਚ ਸੀਸੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਬਾਧਿਆ ਹੱਦਬੰਦੀਆਂ ਹਨ — WHO ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਾਕਾਮੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬਰਤਨਾਂ, ਸਸਤੇ ਸੁਰਮਾ-ਕਾਜਲ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੀਸੇ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।
ਪਿਛੋਕੜ: ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੇਰ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ
ਸੀਸੇ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਪਰ ਦੁਨੀਆ ਇਸ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਲ 2021 ਵਿੱਚ WHO ਨੇ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਸੀਸੇ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 5 ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਡੈਸੀਲੀਟਰ ਜਾਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਸਰੋਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਅਧਿਐਨਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਮਾਤਰਾ ਸਿਰਫ਼ 3.5 ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਡੈਸੀਲੀਟਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਗਾੜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਹੁਣ WHO ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸੀਸੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਤੁਰੰਤ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਸੰਕਟ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਏਜੰਸੀ ਨੂੰ ਸੀਸਾ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਐਕਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ 2027 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ WHO ‘PREVENT’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਤਕਨੀਕੀ ਪੈਕੇਜ ਵੀ ਲਾਂਚ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੰਪਰਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਚੁਣਨ, ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਕੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ।
WHO ਦੇ ਐਕਟਿੰਗ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਰੂਸ ਗੋਰਡਨ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ — ਹੁਣ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ ਵੱਲ ਹੀ ਹੱਲ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਯਾਨੀ ਸੀਸਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਖੂਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਉਤਪਾਦਾਂ ਅਤੇ ਮਾਹੌਲ ਤੋਂ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸੀਸੇ ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ 2026 ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਪਰਕ ਕਿੱਥੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਕੀ ਮਾਅਨੇ
ਭਾਰਤ ਇਸ ਸੰਕਟ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। WHO ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਭਾਈਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ‘ਲੀਡ ਪਾਇਜ਼ਨਿੰਗ ਪ੍ਰਿਵੈਨਸ਼ਨ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵ’ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਸੀਸੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਿਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ, ਨੇਪਾਲ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਛੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜ ਰਾਜ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ — ਯਾਨੀ ਸੀਸੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੋਵੇਗੀ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਇਸ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਾ ਵਿਹਾਰਕ ਪਾਠ ਸਾਫ਼ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਸਾ-ਯੁਕਤ ਪੇਂਟ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ, ਘਟੀਆ ਕੁਆਲਿਟੀ ਦੇ ਬਰਤਨ, ਸਸਤਾ ਸੁਰਮਾ-ਕਾਜਲ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਮਾਰਕੀਟ ਤੋਂ ਮਿਲਾਵਟੀ ਮਸਾਲੇ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਭਾਵੀ ਸਰੋਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਸਤੇ ਕਾਸਮੈਟਿਕ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਮਸਾਲੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਰੋਤ ਤੋਂ ਹੀ ਖਰੀਦੋ। ਜੇ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਅਣਜਾਣ ਥਕਾਵਟ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ ਜਾਂ ਵਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦਿਸੇ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਓ — ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਸੀਸੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਇਲਾਜ ਜਾਂ ਘਰੇਲੂ ਨੁਸਖ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਅੱਗੇ ਕੀ
WHO ਦਾ ਇਹ ਹਫ਼ਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। 2027 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਐਕਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ PREVENT ਪੈਕੇਜ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੇਂਟ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਨਿਯਮ ਸਖ਼ਤ ਕਰਨੇ ਹੋਣਗੇ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਵਧਾਉਣੀ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਣ ਨਾਲ ਸੀਸੇ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਜਲਦੀ ਪਛਾਣ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ ਰੋਕਥਾਮ ਵੱਲ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੈ।
ਸੰਦੇਸ਼ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ: ਸੀਸਾ ਇੱਕ ਰੋਕਣਯੋਗ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਾਨੂੰਨ, ਲਾਗੂਕਰਨ ਅਤੇ ਘਰ-ਘਰ ਸਾਵਧਾਨੀ — ਤਿੰਨੋਂ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ WHO ਨੇ ਕਿਹਾ, ਇਹ ਜ਼ਹਿਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਲੁੱਟਣਾ ਬੰਦ ਕਰੇ — ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਹੁਣੇ ਤੋਂ ਸਰੋਤ ਵੱਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।
