Parminder Singh 
ਕੱਲ੍ਹ, 20 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ’ਚ ਵਿਸ਼ਵ ਓਸਟੀਓਪੋਰੋਸਿਸ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ — ਓਸਟੀਓਪੋਰੋਸਿਸ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ‘ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਬਿਮਾਰੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਇਸ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦਰਦ ਜਾਂ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸੰਕੇਤ ਅਕਸਰ ਹਲਕੇ ਡਿੱਗਣ ਜਾਂ ਮਾਮੂਲੀ ਠੋਕਰ ’ਤੇ ਟੁੱਟੀ ਹੱਡੀ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਘਟਣ ਕਾਰਨ ਕਲਾਈ, ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਅਤੇ ਕੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਹੱਡੀ — ਤਿੰਨਾਂ ’ਚ ਫ੍ਰੈਕਚਰ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਲਈ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣਾ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇ 10–20 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ 50 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਹਰ ਤਿੰਨ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਔਰਤ ਅਤੇ ਹਰ ਅੱਠ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਰਦ ਓਸਟੀਓਪੋਰੋਸਿਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ। ਦਿੱਲੀ ’ਚ ਕੀਤੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ’ਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ 50 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ 91.2% ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਦੀ ਕਮੀ ਸੀ। ਕੁੱਲ੍ਹੇ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦਾ ਫ੍ਰੈਕਚਰ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਅਜਿਹੇ 15–20% ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਲ ਅੰਦਰ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ ਮਰੀਜ਼ ਬਿਨਾਂ ਸਹਾਰੇ ਚੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
ਮੈਨੋਪਾਜ਼ ਮਗਰੋਂ ਜੋਖਮ ਵੱਧਦਾ ਹੈ
ਬੋਨ ਹੈਲਥ ਐਂਡ ਓਸਟੀਓਪੋਰੋਸਿਸ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਨੋਪਾਜ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ’ਚ ਐਸਟ੍ਰੋਜਨ ਹਾਰਮੋਨ ਘਟਣ ਕਾਰਨ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਖੁਰਨ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਓਸਟੀਓਪੋਰੋਸਿਸ ਦਾ ਜੋਖਮ ਵੱਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖੁਰਾਕ ’ਚ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੀ ਕਮੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਘੱਟ ਲੱਗਣਾ, ਬੈਠਣ ਵਾਲੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ, ਸਿਗਰਟ-ਸ਼ਰਾਬ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਟੀਰੌਇਡ ਦਵਾਈਆਂ ਲੈਣਾ ਵੀ ਜੋਖਮ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਖਤਰਨਾਕ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਕਸਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ — ਹਲਕੀ ਸੱਟ ’ਤੇ ਹੋਇਆ ਫ੍ਰੈਕਚਰ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਜਾਂਚ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?
ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਡੈਕਸਾ (DEXA) ਸਕੈਨ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਮਾਪਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਰਤ ’ਚ ਇਹ ਅਕਸਰ ਫ੍ਰੈਕਚਰ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ FRAX ਸਕੋਰ ਨਾਮਕ ਸਧਾਰਨ ਔਜ਼ਾਰ ਉਮਰ, ਲਿੰਗ, BMI ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਅਗਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਫ੍ਰੈਕਚਰ ਦੇ ਜੋਖਮ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਹਰ 50 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਮੈਨੋਪਾਜ਼ਲ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ 65 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਰੁਟੀਨ ਸਕ੍ਰੀਨਿੰਗ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ — ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੇ ਪਰਿਵਾਰ ’ਚ ਫ੍ਰੈਕਚਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੋਵੇ।
ਬਚਾਅ ਦੇ 5 ਸਧਾਰਨ ਉਪਾਅ
1. ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਭਰਪੂਰ ਖੁਰਾਕ: ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਪਨੀਰ, ਪੱਤੇਦਾਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ (ਸਰਸੋਂ ਦਾ ਸਾਗ, ਪਾਲਕ) ਅਤੇ ਬਾਦਾਮ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੇ ਚੰਗੇ ਸਰੋਤ ਹਨ।
2. ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਲਈ ਧੁੱਪ: ਸਰੀਰ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਤਾਂ ਹੀ ਸੋਖਦਾ ਹੈ ਜੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਧੁੱਪ ’ਚ ਬੈਠਣਾ, ਅੰਡੇ ਦੀ ਜ਼ਰਦੀ, ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਫੋਰਟੀਫਾਈਡ ਦੁੱਧ ਇਸ ਦੀ ਕਮੀ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
3. ਵਜ਼ਨ-ਭਾਰ ਵਾਲੀ ਕਸਰਤ: ਤੇਜ਼ ਚਾਲ ਨਾਲ ਸੈਰ, ਨੱਚਣਾ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਾਲੀ ਕਸਰਤ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸੰਤੁਲਨ ਦੀ ਕਸਰਤ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
4. ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਖੁਰਾਕ: ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰੋਟੀਨ, ਫਲ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ’ਚੋਂ ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਕੇ ਲੈਣਾ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ। ਵੱਧ ਨਮਕ, ਮਿੱਠੇ ਪੇਅ ਅਤੇ ਕੈਫੀਨ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਦੀ ਕਮੀ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
5. ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੋ: ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਛੱਡੋ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਸੀਮਤ ਕਰੋ — ਦੋਵੇਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੈ ਕਿ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਜਾਂ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਦੇ ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂ ਡੈਕਸਾ ਸਕੈਨ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਉਮਰ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਓਸਟੀਓਪੋਰੋਸਿਸ ਦਿਵਸ ’ਤੇ ਖੁਦ ਦਾ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਪੁੱਛੋ — ਕੀ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵੀ ‘ਖ਼ਾਮੋਸ਼’ ਹਨ?
ਜਵਾਬ ਦੇਵੋ