ਸਿਰਫ਼ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਹੀਂ! ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਾਂ ’ਤੇ ਨਵੀਂ ਰਿਸਰਚ — ਅੱਧਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਹੱਡੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ

ਓਸਟੀਓਪੋਰੋਸਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ’ਚ ਇਹੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਰਤੀ ਮਰਦਾਂ ’ਤੇ ਹੋਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਰਿਸਰਚ ਨੇ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਰਿਸਰਚ ਮੁਤਾਬਕ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਮਰਦਾਂ ’ਚ ਵੀ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਤਦ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਛੋਟੀ-ਜਿਹੀ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਹੱਡੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਰਿਸਰਚ ’ਚ ਕੀ ਮਿਲਿਆ

ਇਹ ਰਿਸਰਚ ਇੰਡੀਅਨ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਰਿਸਰਚ (IJMR) ਵਿੱਚ 2026 ’ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਸਿਸਟਮੈਟਿਕ ਰਿਵਿਊ ਅਤੇ ਮੈਟਾ-ਐਨਾਲਿਸਿਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 21 ਅਧਿਐਨ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ 6 ਅਧਿਐਨਾਂ (1,569 ਮਰਦਾਂ) ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਓਸਟੀਓਪੋਰੋਸਿਸ ਦੀ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਦਰ 14.6 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਮਿਲੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ 7 ਅਧਿਐਨਾਂ (1,585 ਮਰਦਾਂ) ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਓਸਟੀਓਪੀਨੀਆ — ਯਾਨੀ ਹੱਡੀ ਦੀ ਘਣਤਾ ਦਾ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੋਣਾ — ਦੀ ਦਰ 50.3 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਮਿਲੀ। ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ, ਅਧਿਐਨਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਮਰਦਾਂ ’ਚੋਂ ਅੱਧਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਹੱਡੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪਾਈ ਗਈ।

ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵੀ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਸੀਮਤ ਅਧਿਐਨਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ’ਚ ਕਾਫ਼ੀ ਫ਼ਰਕ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰ ਮਰਦ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪੱਕਾ ਅਨੁਮਾਨ ਨਹੀਂ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਮਰਦਾਂ ਦੀ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਗੱਲ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਰਦਾਂ ’ਚ ਜਲਦੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਰੋਕਥਾਮ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਓਸਟੀਓਪੋਰੋਸਿਸ ਹੈ ਕੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਚੁੱਪ ਕਿਉਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ

ਓਸਟੀਓਪੋਰੋਸਿਸ ’ਚ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਤਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੱਡੀ ਛੋਟੀ-ਜਿਹੀ ਸੱਟ ਜਾਂ ਮਾਮੂਲੀ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਵੀ ਟੁੱਟ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਅਕਸਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਾਫ਼ ਲੱਛਣ ਦੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਲਗਾਤਾਰ ਪਿੱਠ ਦਰਦ, ਕੱਦ ਦਾ ਘੱਟਣਾ ਜਾਂ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਪਿੱਠ ਵਰਗੇ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਲੱਛਣ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਡਾਕਟਰ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਕਿਹੜੇ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰਾ

ਰਿਸਰਚ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਮੁਤਾਬਕ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ — ਉਮਰ ਦਾ ਵਧਣਾ, ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਦੀ ਕਮੀ, ਸਰੀਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੀ ਘਾਟ, ਸਿਗਰਟਨੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਰਾਬ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਦਵਾਈਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਸਟੀਰੌਇਡ) ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੱਡੀ ਦੀ ਟੁੱਟਣ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਾਰਮੋਨਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲੰਬੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਇਹ ਕਾਰਕ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਵੱਲ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਜਾਂਚ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — DEXA ਟੈਸਟ

ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਮਾਪਣ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਟੈਸਟ ਡਿਊਅਲ-ਐਨਰਜੀ ਐਕਸ-ਰੇ ਐਬਜ਼ੌਰਪਟੀਓਮੈਟਰੀ (DXA ਜਾਂ DEXA) ਸਕੈਨ ਹੈ। ਇਸ ’ਚ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਮਰ ਅਤੇ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਦੀ ਘਣਤਾ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟ ’ਚ ਟੀ-ਸਕੋਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: −1.0 ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਆਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, −1.0 ਤੋਂ −2.5 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਓਸਟੀਓਪੀਨੀਆ ਅਤੇ −2.5 ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਘੱਟ ਓਸਟੀਓਪੋਰੋਸਿਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਉਮਰ, ਸਿਹਤ ਇਤਿਹਾਸ, ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਟੈਸਟ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਨੌਜਵਾਨ ਲਈ ਰੁਟੀਨ ਸਕੈਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ — ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਹੱਡੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਦਤਾਂ

ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਦਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਵਾਲੇ ਭੋਜਨ — ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ, ਪਨੀਰ, ਹਰੀਆਂ ਪੱਤੇਦਾਰ ਸਬਜ਼ੀਆਂ — ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧੁੱਪ ਲੈਣਾ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਲਈ ਮਦਦਗਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਕਸਰਤ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਚੱਲਣਾ, ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਨਾ ਅਤੇ ਹਲਕੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੀ ਕਸਰਤ, ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖਣ ’ਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਿਗਰਟ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਸੀਮਾ ਵੀ ਹੱਡੀਆਂ ਲਈ ਚੰਗੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਘਰ ’ਚ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚਾਅ — ਚੰਗੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਫਿਸਲਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜੁੱਤੇ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਟਾਉਣਾ — ਵੀ ਉਨਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਕਦੋਂ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ

ਜੇ ਮਾਮੂਲੀ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਹੱਡੀ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇ, ਕੱਦ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਘੱਟਦਾ ਲੱਗੇ, ਲਗਾਤਾਰ ਪਿੱਠ ਦਰਦ ਰਹੇ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ’ਚ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਟੈਸਟ, ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਲਤ ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅੱਗੇ ਕੀ

ਇਹ ਰਿਸਰਚ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕੜੇ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਨੂੰ ‘ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਮਸਲਾ’ ਸਮਝ ਕੇ ਟਾਲਣਾ ਬੰਦ ਕਰੋ। ਮਰਦ ਵੀ ਆਪਣੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਕਸਰਤ ਨੂੰ ਰੁਟੀਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਲੱਛਣ ਨੂੰ ਹਲਕੇ ’ਚ ਨਾ ਲੈਣ। ਜਲਦੀ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ’ਤੇ ਹੀ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ:

• ਹਲਕੀ ਠੋਕਰ ’ਤੇ ਹੱਡੀ ਟੁੱਟੀ? ਕੱਲ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵ ਓਸਟੀਓਪੋਰੋਸਿਸ ਦਿਵਸ — ਭਾਰਤ ’ਚ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੀ ‘ਚੁੱਪ ਬਿਮਾਰੀ’ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਦੇ 5 ਉਪਾਅ
• 2050 ਤੱਕ ਹਰ 5ਵਾਂ ਭਾਰਤੀ 60 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇਗਾ! ਡਾਕਟਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਬੁਢਾਪੇ ’ਚ ਇਹ 7 ਸਿਹਤ ਜਾਂਚਾਂ ਹਰ ਸਾਲ ਜ਼ਰੂਰੀ
• ਹੌਰਲਿਕਸ-ਨੇਸਕੈਫੇ ‘ਤੇ FSSAI ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ: ਨੇਸਲੇ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਯੂਨੀਲੀਵਰ ਨੂੰ ਗੁਮਰਾਹਕੁੰਨ ਸਿਹਤ ਦਾਅਵਿਆਂ ‘ਤੇ ਸ਼ੋ-ਕਾਜ਼ ਨੋਟਿਸ