ਅੱਜ 15 ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨਵਜਾਤ ਹਫ਼ਤਾ (National Newborn Week) ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ 21 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਹਫ਼ਤੇ ਦਾ ਮਕਸਦ ਹੈ — ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 28 ਦਿਨਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਚਪਨ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਹਫ਼ਤਾ ਹਰ ਸਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਾਪਿਆਂ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਵਜਾਤ ਦੀ ਸਹੀ ਦੇਖਭਾਲ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੇ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ (UN IGME 2025) ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਵਜਾਤ ਮੌਤ ਦਰ ਹੁਣ 17 ਪ੍ਰਤੀ 1,000 ਜੀਵਤ ਜਨਮ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ 1990 ਵਿੱਚ ਇਹ 57 ਸੀ — ਯਾਨੀ 34 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 70 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦੀ ਗਿਰਾਵਟ। SRS 2023 ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਰ 19 ਦਰਜ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ SRS 2024 ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਮੌਤ ਦਰ 24 ਪ੍ਰਤੀ 1,000 ਹੈ, ਜੋ 2019 ਵਿੱਚ 30 ਸੀ। ਪਰ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 2024 ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਮੌਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 73 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮੌਤਾਂ ਨਵਜਾਤਾਂ ਦੀਆਂ ਹੀ ਸਨ।
ਪਹਿਲੇ 28 ਦਿਨ ਇੰਨੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਕਿਉਂ?
ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਮੁਤਾਬਕ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ 2022 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 23 ਲੱਖ ਨਵਜਾਤਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸਨ — ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮ, ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਸਾਹ ਰੁਕਣਾ ਅਤੇ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੌਤਾਂ ਸਧਾਰਨ, ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਦੇਖਭਾਲ ਨਾਲ ਰੋਕੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਹਿਲਾ ਘੰਟਾ: ਸੋਨੇ ਦਾ ਘੰਟਾ
ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 60 ਮਿੰਟਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰ “ਸੋਨੇ ਦਾ ਘੰਟਾ” (Golden Hour) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਾਫ਼, ਗਰਮ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਪੂੰਝ ਕੇ ਸੁਕਾਉਣਾ, ਮਾਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਕਰਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਛਾਤੀ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਬੱਚੇ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਅਤੇ ਸਾਹ ਸਥਿਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਗਾੜ੍ਹਾ ਪੀਲਾ ਦੁੱਧ, ਕੋਲੋਸਟਰਮ, ਐਂਟੀਬਾਡੀਜ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਟੀਕਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਗਰਮੀ, ਸਫ਼ਾਈ ਤੇ ਟੀਕੇ — ਤਿੰਨ ਸਧਾਰਨ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਵਚ
ਨਵਜਾਤ ਜਲਦੀ ਠੰਡਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਰਮ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਦੀ ਨਾੜ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀ ਰੱਖੋ — ਉਸ ’ਤੇ ਹਲਦੀ, ਸੁਆਹ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਨਾ ਲਗਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਹੀ ਬੀਸੀਜੀ, ਪੋਲੀਓ ਅਤੇ ਹੈਪੇਟਾਈਟਸ ਬੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਵਿਟਾਮਿਨ ਕੇ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿੱਠ ਦੇ ਭਾਰ, ਸਖ਼ਤ ਗੱਦੇ ’ਤੇ ਸੁਆਓ, ਬਿਨਾਂ ਤਕੀਏ ਜਾਂ ਢਿੱਲੇ ਬਿਸਤਰੇ ਦੇ। ਘੱਟ ਵਜ਼ਨ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕੰਗਾਰੂ ਮਦਰ ਕੇਅਰ — ਮਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦਾ ਲੰਬਾ ਸੰਪਰਕ — ਤਾਪਮਾਨ, ਸਾਹ ਅਤੇ ਵਜ਼ਨ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਇਹ ਲੱਛਣ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੋ
ਡਾਕਟਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਲੱਛਣ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ — ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਸਾਹ, ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਠੰਡਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਲੱਗਣਾ, ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਪੀਲੀਆ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਦੁੱਧ ਨਾ ਪੀਣਾ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਸਤੀ, ਦੌਰੇ ਪੈਣੇ, ਅਤੇ ਨਾਭੀ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਲਾਲੀ ਜਾਂ ਪੀਕ ਹੋਣਾ। ਆਸ਼ਾ ਵਰਕਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਮਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਿਛੋਕੜ: ਸਰਕਾਰੀ ਢਾਂਚਾ ਤੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ
ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ ਨਵਜਾਤ ਦੇਖਭਾਲ ਦਾ ਵੱਡਾ ਢਾਂਚਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਵਜਾਤ ਦੇਖਭਾਲ ਇਕਾਈਆਂ (SNCU) ਬਿਮਾਰ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਨਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਜਨਨੀ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਯਕ੍ਰਮ ਸੰਸਥਾਗਤ ਡਿਲਿਵਰੀ ਅਤੇ ਮਾਂ-ਬੱਚੇ ਦੀ ਮੁਫ਼ਤ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ 2014 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੰਡੀਆ ਨਿਊਬੌਰਨ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੋਕੀਆਂ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਵਜਾਤ ਮੌਤਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਵੱਡਾ ਹੈ — SRS 2023 ਮੁਤਾਬਕ ਕੇਰਲਾ ਵਿੱਚ ਨਵਜਾਤ ਮੌਤ ਦਰ ਸਿਰਫ਼ 4 ਪ੍ਰਤੀ 1,000 ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ 26 ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 25 ਹੈ। ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਟੀਚਿਆਂ ਤਹਿਤ ਭਾਰਤ ਦਾ ਟੀਚਾ 2030 ਤੱਕ ਇਸ ਦਰ ਨੂੰ 12 ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਨੇ 12 ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ 28 ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਸਾਂਸ (SAANS) ਮੁਹਿੰਮ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਮੋਨੀਆ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਅੱਗੇ ਕੀ
ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਫ਼ਤਾ ਸਹੀ ਸਮਾਂ ਹੈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਦਾ — ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦਰਜ ਕਰਵਾਓ, ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਜਾਂਚਾਂ ਕਰਵਾਓ ਅਤੇ ਡਿਲਿਵਰੀ ਲਈ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਚੁਣੋ। ਪਹਿਲਾ ਘੰਟਾ, ਗਰਮੀ, ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਟੀਕੇ — ਇਹ ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਨਵਜਾਤ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਜਾਂ ਲੱਛਣ ’ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਖ਼ੁਦ ਇਲਾਜ ਨਾ ਕਰੋ।




ਜਵਾਬ ਦੇਵੋ