Parminder Singh 
ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਠੰਢ ਨਾਲ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ’ਤੇ ਸਮੌਗ ਦੀ ਚਾਦਰ ਫਿਰ ਫੈਲਣ ਲੱਗੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਆਈ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੂਚਕ ਅੰਕ (AQI) 20 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ 179 ਸੀ, ਜੋ 21 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ 2 ਵਜੇ 244 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ — ‘ਖ਼ਰਾਬ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇਂਦਰੀ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਮਿਸ਼ਨ (CAQM) ਨੇ ਦਿੱਲੀ-ਐੱਨਸੀਆਰ ਵਿੱਚ ਗਰੇਡਿਡ ਰਿਸਪਾਂਸ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ (GRAP) ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਧੁੰਦ ਵਿੱਚ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਹੁਣ ਰੋਜ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਰਾਲੀ ਅੱਗਾਂ ਦਾ ਸੀਜ਼ਨ ਹੈ।
ਬੱਚੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਉਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਸੌਮਿਆ ਸਵਾਮੀਨਾਥਨ ਨੇ 22 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹਵਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੇ ਫੇਫੜਿਆਂ, ਦਿਮਾਗ਼, ਦਿਲ ਅਤੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਫੇਫੜੇ ਅਜੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। WHO ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਵੀ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਬਰੀਕ ਕਣ PM2.5 ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਖੂਨ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਦਮਾ ਵਧਣਾ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਬਾਲਗਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਭਾਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਵਾ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਅਸਰ ਵੀ ਜਲਦੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅੰਕੜੇ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ
ਇਸ ਸਾਲ ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੀ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਖ਼ਰਾਬ ਰਹੀ। 1 ਤੋਂ 4 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਔਸਤ AQI 174.5 ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਕਿ 2025 ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਇਹ 119.75 ਸੀ। 25 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ AQI 100 ਤੋਂ 200 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰਿਹਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਿਹਤ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। IQAir ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ 2025 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ PM2.5 ਦੀ ਔਸਤ ਮਾਤਰਾ 48.9 ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਘਣ ਮੀਟਰ ਸੀ, ਜੋ WHO ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਹਦਾਇਤ 5 ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 10 ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਸਮੱਸਿਆ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਖ਼ਾਸ ਚਿਤਾਵਨੀ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸਿੱਧੀ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੇ ਬੱਚੇ, ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗ — ਸਾਰੇ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਮੇ ਜਾਂ ਸਾਹ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ, ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਧੂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੈ ਕਿ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ — ਬਰੀਕ ਕਣ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਵੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਬਚਾਅ ਦੇ ਅਮਲੀ ਤਰੀਕੇ
ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਰੋਜ਼ AQI ਦੇਖਣਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਿਨ AQI ‘ਖ਼ਰਾਬ’ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋਵੇ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ ਸਖ਼ਤ ਕਸਰਤ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਦੌੜ ਘਟਾ ਦਿਓ। ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿੱਟ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਮਾਸਕ ਪਹਿਨੋ, ਖਿੜਕੀਆਂ ਬੰਦ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੋ। ਕੂੜਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਨਾ ਸਾੜੋ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੀ ਵਾਹਨ ਵਰਤੋਂ ਘਟਾਓ — ਇਹ GRAP ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਤਹਿਤ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਖੰਘ, ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਘਰਘਰਾਹਟ ਜਾਂ ਸਾਹ ਫੁੱਲਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ — ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਛਣ ਮਾਮੂਲੀ ਜ਼ੁਕਾਮ ਨਹੀਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ।
ਪਿਛੋਕੜ: GRAP ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ ਹੀ ਕਿਉਂ
GRAP ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿਗੜਨ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਦਾ ਪੜਾਅਵਾਰ ਢਾਂਚਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ AQI 201 ਤੋਂ 300 (‘ਖ਼ਰਾਬ’) ’ਤੇ, ਦੂਜਾ 301 ਤੋਂ 400 (‘ਬਹੁਤ ਖ਼ਰਾਬ’) ’ਤੇ, ਤੀਜਾ 401 ਤੋਂ 450 (‘ਗੰਭੀਰ’) ’ਤੇ ਅਤੇ ਚੌਥਾ 450 ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਹਾਲਾਤ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਾਪਮਾਨ ਉਲਟਾਅ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਥੰਮ੍ਹੀ ਪਰਤ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਨੇੜੇ ਹੀ ਫਸਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ, ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅੱਗਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ IITM ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਮੁਤਾਬਕ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ AQI ‘ਖ਼ਰਾਬ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੱਸੀ ਗਈ ਸੀ।
ਅੱਗੇ ਕੀ
CAQM ਨੇ ਏਜੰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਦੇ ਸਾਰੇ 25 ਕਦਮ ਲਾਗੂ ਕਰਨ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਵਾ ਹੋਰ ਨਾ ਵਿਗੜੇ। ਦੀਵਾਲੀ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਟਾਖਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਅਦਾਲਤੀ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਵੀ ਇਸੇ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਰਕਾਰੀ ਕਦਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਘਰੇਲੂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ — ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ। AQI ਰੋਜ਼ ਦੇਖੋ, ਖ਼ਰਾਬ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਹਰਲੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਘਟਾਓ, ਅਤੇ ਸਾਹ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਕੋਈ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਲੰਬੀ ਖਿੱਚੇ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਜਵਾਬ ਦੇਵੋ