ਇੰਟਰਨੈੱਟ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਯੰਤਰ — Temple — ਹੁਣ ਡਾਕਟਰਾਂ ਤੇ ਇਸਦੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹਿਸ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। Zomato ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਸਥਾਪਕ ਦੀਪਿੰਦਰ ਗੋਇਲ ਦੀ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਇਹ ਯੰਤਰ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੰਨਪੱਟੀ ’ਤੇ ਲੱਗ ਕੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੇ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਮਾਪ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਨਾਮਵਰ ਡਾਕਟਰ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਅਤਿਕਥਨੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ — ਕੁਝ ਨੇ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਸਿੱਧਾ “ਗਿਮਿਕ” ਤੇ “ਸਿਹਤ ਘੁਟਾਲਾ” ਤੱਕ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Temple ਹੈ ਕੀ, ਤੇ ਕੀ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ?
Temple ਇੱਕ ਇੰਚ ਤੋਂ ਵੀ ਛੋਟਾ ਯੰਤਰ ਹੈ — ਭਾਰ ਦੋ ਗ੍ਰਾਮ ਤੋਂ ਘੱਟ — ਜੋ ਮੱਥੇ ਤੇ ਕੰਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਕੰਨਪੱਟੀ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਚਿਪਕਦਾ ਹੈ। ਕੰਪਨੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ “BrainFlow” ਫੀਚਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਖ਼ੂਨ ਕਿੰਨਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ “Entropy” ਸਕੋਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਗਰਮੀ ਕੱਢਣ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਕੀਮਤ 85,000 ਰੁਪਏ (ਲਗਭਗ 907 ਡਾਲਰ) ਹੈ, ਇਹ ਛੇ ਰੰਗਾਂ ’ਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਇਸਦੀ ਪ੍ਰੀ-ਬੁਕਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਦੋਂ ਤੋਂ 62 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਰਡਰ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟ ਕਪਤਾਨ ਸ਼ੁਭਮਨ ਗਿੱਲ ਤੇ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਖਿਡਾਰਨ ਪੀ. ਵੀ. ਸਿੰਧੂ ਇਸਨੂੰ ਪਹਿਨਦੇ ਵੀ ਦਿਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਲ ਫਰਵਰੀ ’ਚ ਕੰਪਨੀ ਨੇ 54 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਜੁਟਾਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਇਸਦੀ ਕੀਮਤ ਲਗਭਗ 190 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਆਂਕੀ ਗਈ ਸੀ।
ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਇਤਰਾਜ਼ ਕਿਉਂ ਹੈ?
ਡਾਕਟਰਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਇਤਰਾਜ਼ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਲਿਵਰ ਮਾਹਿਰ ਡਾ. ਸਾਇਰਿਕ ਫਿਲਿਪਸ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “TheLiverDoc” ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ Temple ਨੂੰ “ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਿਹਤ ਘੁਟਾਲਾ” ਕਿਹਾ ਹੈ। ਬਾਲ ਰੋਗ ਤੇ ਗੁਰਦੇ ਮਾਹਿਰ ਡਾ. ਸੰਜੀਵ ਬਗਾਈ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਮ-ਟਾਈਮ ਚਰਚਾ ’ਚ ਇਸਨੂੰ “ਗਿਮਿਕ” ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਜਾਂ ਕਲੀਅਰੈਂਸ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਡਾ. ਜੇਸਨ ਫਿਲਿਪ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਕੰਨਪੱਟੀ ਦੀ ਚਮੜੀ ’ਤੇ ਲੱਗਾ ਆਪਟੀਕਲ ਸੈਂਸਰ ਸਿਰਫ਼ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਖ਼ੂਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਤਹੀ ਨਾੜੀ (superficial temporal artery) ਦਾ ਡਾਟਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ — ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਵਹਾਅ ਮਾਪਣਾ ਓਨਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ।
ਕਲੀਨਿਕਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਨੇ Temple ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ’ਤੇ ਦਿੱਤੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ “ਜ਼ੀਰੋ ਸਬੂਤ” ਹੈ ਕਿ ਯੰਤਰ ਉਹ ਮਾਪਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਨ ਤੇ ਖੋਪੜੀ ਵੱਲ ਖ਼ੂਨ ਦਾ ਵਹਾਅ ਹੀ ਫੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੈਗੂਲੇਟਰਾਂ ਤੋਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਛੋਟਾ ਅਧਿਐਨ, ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ
ਸਤੰਬਰ 2026 ’ਚ ਛਪੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੀ-ਪ੍ਰਿੰਟ ਅਧਿਐਨ ’ਚ BrainFlow ਇੰਡੈਕਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਟ੍ਰਾਂਸਕ੍ਰੇਨਿਅਲ ਡਾਪਲਰ (TCD) ਜਾਂਚ ਨਾਲ 23 ਸਿਹਤਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਛੋਟਾ ਸੀ, ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਫੰਡ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਅਜੇ ਸੁਤੰਤਰ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ (peer review) ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘਿਆ। ਇਸ ਲਈ “80 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਹੀ” ਵਰਗੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਪੁਖਤਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ BrainFlow ਤੇ Entropy ਨਵੇਂ ਮਾਪਦੰਡ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ “ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ” ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ।
ਗੋਇਲ ਦਾ ਜਵਾਬ: “ਇਹ ਮੈਡੀਕਲ ਯੰਤਰ ਨਹੀਂ”
ਦੀਪਿੰਦਰ ਗੋਇਲ ਨੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ Temple ਇੱਕ ਫਿਟਨੈੱਸ ਤੇ AI ਯੰਤਰ ਹੈ, ਮੈਡੀਕਲ ਯੰਤਰ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਕਦੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਜਾਂ ਰੋਕਥਾਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ BrainFlow ਅਸਲ ’ਚ Temple ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਨਹੀਂ ਹੈ — ਅਸਲ ਕੇਂਦਰ Entropy ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਅਜੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਗੋਇਲ ਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਸਥਾਰ ’ਚ ਦੱਸਣਗੇ ਕਿ BrainFlow ਕਿਵੇਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਕੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਯੰਤਰ ਭਾਰਤ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਲਈ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਫ਼ੀਸਦੀ ਭਾਰਤੀ ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਖਰੀਦਣਗੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਵਿਵਾਦ ’ਤੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ।
ਪਿਛੋਕੜ
ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਸਿਰਫ਼ Temple ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ — ਪਹਿਨਣ ਯੋਗ ਸਿਹਤ ਯੰਤਰਾਂ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ’ਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ’ਚ ਜਾਂਚ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਕਸਰ “AI” ਤੇ ਨਵੇਂ ਸਕੋਰਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ’ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਮਾਪਦੰਡ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਲੀਨਿਕਲ ਮਤਲਬ ਆਮ ਖਪਤਕਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਰਖ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ’ਤੇ ਉਹੀ ਦਾਅਵੇ ਖਰੇ ਉੱਤਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਤੰਤਰ, ਵੱਡੇ ਤੇ peer-reviewed ਅਧਿਐਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੋਣ। Temple ਦੇ ਮਾਮਲੇ ’ਚ ਇਹ ਪਰਖ ਅਜੇ ਬਾਕੀ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਕੀ
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਕੋਈ ਮਹਿੰਗਾ ਸਿਹਤ ਯੰਤਰ ਖਰੀਦਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੇਖੋ ਕਿ ਇਸਦੇ ਦਾਅਵੇ ਸੁਤੰਤਰ ਖੋਜ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹਨ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ’ਤੇ ਟਿਕੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਵੀ ਯੰਤਰ ਡਾਕਟਰੀ ਜਾਂਚ ਜਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ — ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਕੋਈ ਵੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। Temple ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅਗਲਾ ਮੋੜ ਉਦੋਂ ਆਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਕੰਪਨੀ ਆਪਣੀ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਰੀ ਕਰੇਗੀ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਖੋਜ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇਗੀ।




[…] […]