Parminder Singh 
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ — ਵੋਟਰ ਸੂਚੀਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਹਿਨ ਸੋਧ (SIR) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜ ਚੋਣ-ਬੱਧ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀ ਵੋਟਰ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸੂਬਾਈ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਤਰਾਖੰਡ, ਗੋਆ, ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਮਣੀਪੁਰ ਦੀ ਕੁੱਲ ਵੋਟਰ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 18.71 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ 16.43 ਕਰੋੜ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਲਗਭਗ 2.29 ਕਰੋੜ, ਭਾਵ 12.2 ਫ਼ੀਸਦੀ, ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜੇ ਸੂਬੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ’ਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹਨ।
ਪੰਜ ਸੂਬਿਆਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਹਿਸਾਬ
SIR ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ’ਚ ਪਹਿਲਾਂ ਖਰੜਾ ਸੂਚੀ ਜਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਦਾਅਵਿਆਂ ਅਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਸੁਣਵਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਤਿਮ ਸੂਚੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ’ਚ ਖਰੜੇ ਤੋਂ ਅੰਤਿਮ ਸੂਚੀ ਤੱਕ ਕਾਫ਼ੀ ਨਾਂ ਵਾਪਸ ਵੀ ਆਏ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅੰਤਿਮ ਗਿਣਤੀ SIR ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਰਹੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਕੱਲੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਕਮੀ ਕੁੱਲ ਕਮੀ ਦਾ ਲਗਭਗ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ: ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਾਪਸੀ
ਪੰਜਾਬ ’ਚ SIR ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ ’ਚ ਹੋਈ। ਇੱਥੇ ਵੋਟਰ ਗਿਣਤੀ SIR ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2.15 ਕਰੋੜ ਸੀ, ਜੋ ਖਰੜਾ ਸੂਚੀ ’ਚ ਘਟ ਕੇ 1.94 ਕਰੋੜ ਰਹਿ ਗਈ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੂਚੀ ’ਚ ਵਧ ਕੇ 2.01 ਕਰੋੜ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ੁੱਧ ਕਮੀ ਲਗਭਗ 0.14 ਕਰੋੜ, ਭਾਵ 13.6 ਲੱਖ, ਜਾਂ 6.34 ਫ਼ੀਸਦੀ ਰਹੀ। ਖਰੜੇ ’ਚੋਂ ਕੱਢੇ ਗਏ ਲਗਭਗ 0.21 ਕਰੋੜ ਨਾਵਾਂ ’ਚੋਂ ਲਗਭਗ 0.07 ਕਰੋੜ, ਭਾਵ 34 ਫ਼ੀਸਦੀ, ਵਾਪਸ ਆਏ — ਇਹ ਪੰਜਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਾਪਸੀ ਦਰ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਨਿੰਦਿਤਾ ਮਿੱਤਰਾ ਮੁਤਾਬਕ ਅੰਤਿਮ ਸੂਚੀ ’ਚ ਕੁੱਲ 2,01,00,727 ਵੋਟਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ 1,03,76,026 ਪੁਰਸ਼, 97,24,195 ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਅਤੇ 506 ਤੀਜੇ ਲਿੰਗ ਦੇ ਵੋਟਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। SIR ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 9 ਜੂਨ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 2,14,61,043 ਸੀ। ਖਰੜਾ ਸੂਚੀ 13 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ’ਚ 20.66 ਲੱਖ ਨਾਂ ਕੱਢੇ ਗਏ ਸਨ — ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਮਰ ਚੁੱਕੇ, ਸਥਾਈ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਪਤੇ ’ਤੇ ਨਾ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਦੁਹਰੇ ਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 7.97 ਲੱਖ ਨਵੇਂ ਵੋਟਰ ਵੀ ਜੁੜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ 2.93 ਲੱਖ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ 18-19 ਸਾਲ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਨ। ਵੋਟਰਾਂ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਪੋਲਿੰਗ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ 24,453 ਤੋਂ ਵਧਾ ਕੇ 25,332 ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਯੂਪੀ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਮੀ
ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ’ਚ SIR ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ’ਚ ਹੋਈ। ਇੱਥੇ ਵੋਟਰ ਗਿਣਤੀ SIR ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 15.44 ਕਰੋੜ ਸੀ, ਖਰੜੇ ’ਚ ਘਟ ਕੇ 12.56 ਕਰੋੜ ਰਹਿ ਗਈ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੂਚੀ ’ਚ 13.40 ਕਰੋੜ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ। ਸ਼ੁੱਧ ਕਮੀ ਲਗਭਗ 2.04 ਕਰੋੜ, ਭਾਵ 13.24 ਫ਼ੀਸਦੀ, ਰਹੀ — ਜੋ ਪੰਜਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਖਰੜੇ ’ਚੋਂ ਲਗਭਗ 2.89 ਕਰੋੜ ਨਾਂ ਕੱਢੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਲਗਭਗ 0.84 ਕਰੋੜ, ਭਾਵ 29 ਫ਼ੀਸਦੀ, ਵਾਪਸ ਆਏ।
ਬਾਕੀ ਤਿੰਨ ਸੂਬਿਆਂ ਦਾ ਹਾਲ
ਉੱਤਰਾਖੰਡ ’ਚ ਵੋਟਰ ਗਿਣਤੀ 0.80 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਖਰੜੇ ’ਚ 0.71 ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸੂਚੀ ’ਚ 0.72 ਕਰੋੜ ਰਹੀ। ਸ਼ੁੱਧ ਕਮੀ ਲਗਭਗ 0.08 ਕਰੋੜ, ਭਾਵ 10.07 ਫ਼ੀਸਦੀ, ਰਹੀ, ਅਤੇ ਖਰੜੇ ’ਚੋਂ ਕੱਢੇ ਗਏ ਨਾਵਾਂ ’ਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਲਗਭਗ 3 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਮਣੀਪੁਰ ’ਚ ਗਿਣਤੀ 0.209 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਖਰੜੇ ’ਚ 0.193 ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ’ਚ 0.196 ਕਰੋੜ ਰਹੀ, ਜਿਸ ’ਚ ਸ਼ੁੱਧ ਕਮੀ 6.33 ਫ਼ੀਸਦੀ ਰਹੀ — ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਰਾਬਰ। ਗੋਆ ਇਕੱਲਾ ਅਜਿਹਾ ਸੂਬਾ ਰਿਹਾ ਜਿੱਥੇ ਅੰਤਿਮ ਸੂਚੀ ਖਰੜੇ ਤੋਂ ਵੀ ਛੋਟੀ ਰਹੀ: ਗਿਣਤੀ 0.1185 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਖਰੜੇ ’ਚ 0.1085 ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ’ਚ 0.1058 ਕਰੋੜ ਰਹੀ, ਭਾਵ 10.76 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਮੀ।
ਪਿਛੋਕੜ: SIR ’ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਬਹਿਸ
SIR ਦਾ ਮਕਸਦ ਵੋਟਰ ਸੂਚੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਮਰ ਚੁੱਕੇ, ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਦੁਹਰੇ ਨਾਂ ਹਟਾਉਣਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਯੋਗ ਵੋਟਰ ਜੋੜਨਾ। ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਾਲ ਭਰ ਸਿਆਸੀ ਬਹਿਸ ’ਚ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਨਾਂ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਯੋਗ ਵੋਟਰ ਵੀ ਬਾਹਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਫ਼ਾਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚੀ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 1 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ’ਚ INDIA ਗੱਠਜੋੜ ਨੇ SIR ਅਤੇ ਵੋਟਰ ਸੂਚੀ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ’ਤੇ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਅੱਗੇ ਕੀ
ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਹਾਲ ਹੀ ’ਚ 17 ਸੂਬਿਆਂ ’ਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਖੇਪ ਸੋਧ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਛੁੱਟ ਗਏ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸੂਚੀ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇਗਾ। ਜਿਹੜੇ ਨੌਜਵਾਨ 1 ਜਨਵਰੀ ਤੱਕ 18 ਸਾਲ ਦੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ, ਉਹ ਵੀ ਸੂਚੀ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਣਗੇ। ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦਾ ਕਾਰਜਕਾਲ ਅਗਲੇ ਸਾਲ 22 ਮਈ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ, ਮਣੀਪੁਰ, ਗੋਆ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਮਾਰਚ 2027 ’ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ’ਚ ਵੋਟਰ ਸੂਚੀ ਦਾ ਹਰ ਬਦਲਾਅ ਸਿੱਧਾ 2027 ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਵੇਗਾ। ਵੋਟਰ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਮੁੱਖ ਚੋਣ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਜਾਂ voters.eci.gov.in ’ਤੇ ਜਾਂਚ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ:
[…] ਨਿਫਟੀ 23,440 ‘ਤੇ — ਰਿਲਾਇੰਸ ਨੇ ਲਾਈ ਅੱਗ• SIR ਤੋਂ ਬਾਅਦ 5 ਸੂਬਿਆਂ ’ਚ 2.29 ਕਰੋੜ ਵੋਟਰ ਘਟੇ! ਪ…• ਕੱਲ੍ਹ 3 ਨਵੰਬਰ ਦਾ ਮੌਸਮ: ਪੰਜਾਬ ‘ਚ […]