ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਸਲ ਆਫ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ (NCERT) ਨੇ ਨੌਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ‘ਅੰਡਰਸਟੈਂਡਿੰਗ ਸੁਸਾਇਟੀ: ਇੰਡੀਆ ਐਂਡ ਬਿਔਂਡ – ਭਾਗ 2’ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਨਵੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ 2020 ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਰੀਕੁਲਮ ਫਰੇਮਵਰਕ 2023 ਤਹਿਤ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੋਧ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਜੂਨ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਗਵਰਨੈਂਸ ਐਂਡ ਪਬਲਿਕ ਪਾਲਿਸੀ’ (ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਨੀਤੀ) ਅਧਿਆਇ ਨੇ ਸਭ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ‘ਰਾਮ ਰਾਜ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਮਾਡਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਿਤਾਬ ਮੁਤਾਬਕ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ‘ਰਾਮ ਰਾਜ’ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਈਮਾਨਦਾਰੀ, ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ, ਦਇਆ-ਭਾਵਨਾ, ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਸਮਝ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੂਰ ਅਤੀਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮਾਇਣ ਅਤੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਰਾਮ ਰਾਜ ਨੂੰ ‘ਚੰਗੇ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਸਮੂਹਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਿਸਾਲਾਂ’ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰਾਜਧਰਮ ਤੋਂ ਸੈਂਗੋਲ ਤੱਕ — ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ
ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਜਧਰਮ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਸਨ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਕਥਨ ‘ਪ੍ਰਜਾਸੁਖੇ ਸੁਖੰ ਰਾਜ੍ਞਃ, ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਚ ਹਿਤੇ ਹਿਤਮ੍’ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ — ‘ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸੁੱਖ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਾਜੇ ਦਾ ਹਿੱਤ ਹੈ।’ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸੈਂਗੋਲ ਦਾ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ — ਚੋਲ ਕਾਲ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਮੁਤਾਬਕ 15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਮੱਧ-ਰਾਤ ਨੂੰ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਦੇ ਅਧੀਨਮ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਸੈਂਗੋਲ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ‘ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਰਿਹਾ ਹੈ — ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਹਿਰੂ ਜਾਂ ਸੀ. ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਗੋਲ ਨੂੰ ‘ਸੱਤਾ ਸੰਭਾਲਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ’ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
ਸਤਿਆਮੇਵ ਜਯਤੇ ਅਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦਾ ਆਦਰਸ਼-ਵਾਕ
ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਦਰਸ਼-ਵਾਕ ‘ਸਤਿਆਮੇਵ ਜਯਤੇ’ ਨੂੰ ਮੁੰਡਕ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਕਾਲ ਦੇ ‘ਹੈਵਨਜ਼ ਲਾਈਟ, ਅਵਰ ਗਾਈਡ’ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਆਦਰਸ਼-ਵਾਕ ‘ਯਤੋ ਧਰਮਸਤਤੋ ਜਯਃ’ (ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜਿੱਤ ਹੈ) ਨੂੰ ਮਹਾਭਾਰਤ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
NEP 2020 ਤਹਿਤ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦੀ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ
ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਅਪਵਾਦ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ — ਭਾਰਤ ਨੇ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਗਿਆਨ-ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ। ਨਵੀਂ ਕਿਤਾਬ ਇਤਿਹਾਸ, ਭੂਗੋਲ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ NEP 2020 ਤਹਿਤ ਚੱਲ ਰਹੀ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਸੋਧ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
