ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਰੋਲੀ ਕਲਾਂ ਦੇ 36 ਸਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਸਾਨ ਹਰਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਿਨਹਾਸ ਨੇ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਜਮਾਤ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਗ੍ਰੀਸ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਗੰਨੇ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਤਜਰਬਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਉਸ ਦਾ ਖੇਤੀ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸਾਲਾਨਾ ₹2 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖ਼ਰਚਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ₹60–65 ਲੱਖ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਕਮਾਈ ਬਚਦੀ ਹੈ।
ਕਣਕ-ਝੋਨੇ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ
ਮਿਨਹਾਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਣਕ-ਝੋਨੇ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਕਮਾਈ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਗੰਨੇ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਸੱਤ-ਅੱਠ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਸਹਿ-ਖੇਤੀ (ਇੰਟਰਕ੍ਰਾਪਿੰਗ) ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇੱਕੋ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਕਈ ਫ਼ਸਲਾਂ ਲਾਉਣ ਨਾਲ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਹਰ ਇੰਚ ਤੋਂ ਕਮਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇ ਇੱਕ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਭਾਅ ਡਿੱਗੇ ਤਾਂ ਦੂਜੀ ਫ਼ਸਲ ਸਹਾਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਉਸ ਨੇ ਗੰਨੇ ਦੀ ਕਟਾਈ ਲਈ ਮਸ਼ੀਨੀ ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਅਪਣਾਏ ਹਨ। ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਵਧਦੀਆਂ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਲਾਗਤਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ੀਨੀ ਕਟਾਈ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਖ਼ਰਚਾ ਵੀ ਘਟਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕੰਮ ਵੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
60 ਏਕੜ: 12 ਆਪਣੀ, 48 ਠੇਕੇ ’ਤੇ
ਮਿਨਹਾਸ ਕੁੱਲ ਲਗਭਗ 60 ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ 12 ਏਕੜ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ, ਜਦਕਿ 48 ਏਕੜ ਉਸ ਨੇ ਠੇਕੇ ’ਤੇ ਲਈ ਹੋਈ ਹੈ — ₹35,000 ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਲ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼। ਸਿਰਫ਼ ਠੇਕੇ ’ਤੇ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਖ਼ਰਚਾ ਲਗਭਗ ₹16.8 ਲੱਖ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੰਨੇ ਅਤੇ ਸਹਿ-ਫ਼ਸਲਾਂ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਮਾਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਚੰਗੀ ਬੱਚਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਠੇਕੇ ’ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਖੇਤੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ — ਬਸ਼ਰਤੇ ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਸਹੀ ਹੋਣ।
ਪਿਛੋਕੜ: ਵਿਦੇਸ਼ੋਂ ਪਰਤਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਿਨਹਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਹੈ — ਗ੍ਰੀਸ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗੰਨਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇੱਕ ਨਕਦ ਫ਼ਸਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸਾਨ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਮਿਨਹਾਸ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਾਲੀ ਖੇਤੀ (ਡਾਇਵਰਸੀਫ਼ਾਈਡ ਫਾਰਮਿੰਗ) ਰਾਹੀਂ ਇਸੇ ਫ਼ਸਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਕੱਢਿਆ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਕੀ: ਹੋਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਸਬਕ
ਮਿਨਹਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਜੋ ਕਣਕ-ਝੋਨੇ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ਸਲ ਬਦਲਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ — ਸਹਿ-ਫ਼ਸਲਾਂ, ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਅਤੇ ਪੈਮਾਨਾ (ਸਕੇਲ) ਤਿੰਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਹੀ ਕਮਾਈ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਰਾਹ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ: ਠੇਕੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਦਾ ਜੋਖ਼ਮ ਹਰ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ਼ ਤੋਲਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਮਿਨਹਾਸ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਚੀ-ਸਮਝੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਸੰਭਵ ਹੈ।




[…] ਗ੍ਰੀਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਗੰਨੇ ਨਾਲ਼ ₹2 ਕਰੋੜ ਦਾ ਕਾ… […]