Ai Punjab News Desk 
ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਨੂੰ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ‘ਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੜੀ ਕਰਨ ਦੇ ਸਖ਼ਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਹੋਈ ਸਾਂਝੀ ਸਮੀਖਿਆ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ — ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਫਲਾਇੰਗ ਸਕੁਐਡ ਅਤੇ ਡਰੋਨ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਗਾਉਣੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕਈ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ਾਮ 3 ਵਜੇ ਮਗਰੋਂ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਗਾ ਕੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਬਚ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਿੱਲੀ-ਐਨਸੀਆਰ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿਗੜਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕੇਂਦਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਸਮੀਖਿਆ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਕੀ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ?
ਕੇਂਦਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮੰਤਰੀ ਭੁਪੇਂਦਰ ਯਾਦਵ ਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਗਸ਼ਤ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘੰਟਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਫਲਾਇੰਗ ਸਕੁਐਡ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤੇ, ਜਦੋਂ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਡਾਟਾ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕੇਂਦਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਿਵਰਾਜ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਸਤੇ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਵਿਕਲਪ ਮਿਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਗਰਾਨੀ ਲਈ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੰਗਰੂਰ, ਤਰਨਤਾਰਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਕੈਥਲ, ਕਰਨਾਲ, ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ, ਅੰਬਾਲਾ ਅਤੇ ਫਤਿਹਾਬਾਦ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਟਾਈ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ‘ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੱਧ ਹੈ।
ਸ਼ਾਮ 3 ਤੋਂ ਰਾਤ 9 ਵਜੇ ਤੱਕ ਡਰੋਨ
ਹੁਣ ਸਰਕਾਰ ਅਸਲ-ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਫੜਨ ਲਈ ਡਰੋਨ ਨਿਗਰਾਨੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਮਿਸ਼ਨ ਫਾਰ ਏਅਰ ਕੁਆਲਿਟੀ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ (CAQM) ਨੇ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਮੌਸਮ ਦੌਰਾਨ ਡਰੋਨ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਆਰੀ ਸੰਚਾਲਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਡਰੋਨ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸ਼ਾਮ 3 ਵਜੇ ਤੋਂ ਰਾਤ 9 ਵਜੇ ਤੱਕ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਧਿਐਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਅੱਗਾਂ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀ ਆਮ ਵਿੰਡੋ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦਸੰਬਰ 2025 ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਫੋਰਮ ਫਾਰ ਐਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟ, ਸਸਟੇਨੇਬਿਲਿਟੀ ਐਂਡ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅੱਗਾਂ 3 ਵਜੇ ਮਗਰੋਂ ਲਗਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ ਸੰਗਠਨ (ISRO) ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ 2024 ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੀ ਚਰਮ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲਗਭਗ ਸ਼ਾਮ 5 ਵਜੇ ਵੱਲ ਖਿਸਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਹੁਣ ਜ਼ਮੀਨੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅੰਕੜੇ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਪਿਛੋਕੜ
ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਚੌਹਾਨ ਵੱਲੋਂ ਪੇਸ਼ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ 15 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 12 ਅਕਤੂਬਰ ਦਰਮਿਆਨ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਇਸੇ ਅਰਸੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ 53.3 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 32 ਫ਼ੀਸਦੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦਰਜ ਹੋਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮਾਮੂਲੀ ਗਿਰਾਵਟ ਰਹੀ, ਜਦਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਮਿਸ਼ਨ ਮੋਡ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨ ਦੇ CREAMS ਬੁਲੇਟਿਨ ਅਨੁਸਾਰ 15 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 6 ਅਕਤੂਬਰ ਦਰਮਿਆਨ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਯੂਪੀ, ਦਿੱਲੀ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ 287 ਅੱਗਾਂ ਦਰਜ ਹੋਈਆਂ — ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 118, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 88 ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ 65 ਅੱਗਾਂ ਲੱਗੀਆਂ। ਇਕ ਹੋਰ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ 7 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ 103 ਅੱਗਾਂ ਦਰਜ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 59 ਅੱਗਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ 26 ਅੱਗਾਂ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ‘ਤੇ ਰਿਹਾ। 87 ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਨਿਰੀਖਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, 36 ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ₹1.80 ਲੱਖ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਇੱਕ FIR ਦਰਜ ਹੋਈ ਅਤੇ 15 ਜ਼ਮੀਨੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰੈੱਡ ਐਂਟਰੀਆਂ ਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ।
ਸਿਰਫ਼ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ — ਮਾਹਰ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ
ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਅਤੇ ਡਰੋਨ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨਾਲ ਅੱਗ ਫੜੀ ਤਾਂ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਕਲਪ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪਰਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਲਾਗਤ, ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧਤਾ ਅਜੇ ਵੀ ਵੱਡੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾਹਰ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੇਤੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨੂੰ ਬਾਇਓਮਾਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਰਥਿਕ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾੜਨ ਦਾ ਲਾਲਚ ਆਪੇ ਘੱਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਰਾਲੀ ਦੇ ਡਾਟਾ ਨੂੰ CAQM ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ (CPCB) ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦੋਵੇਂ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਸਕਣ।
ਅੱਗੇ ਕੀ
ਕਟਾਈ ਦਾ ਚਰਮ ਮੌਸਮ ਅਜੇ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੇਂਦਰ ਨੇ ਸੂਬਿਆਂ ਨੂੰ ਢਿੱਲ ਨਾ ਵਰਤਣ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਚੌਕਸੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਡਰੋਨ ਨਿਗਰਾਨੀ ਸਰਦੀਆਂ ਭਰ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟਾਂ ਦੀਆਂ ਤੁਰੰਤ ਬੈਠਕਾਂ ਬੁਲਾ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਸਖ਼ਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਦਿੱਲੀ-ਐਨਸੀਆਰ ਦੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਕਿੰਨੀ ਰਾਹਤ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ:
ਜਵਾਬ ਦੇਵੋ