Parminder Singh 
ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਿਜਲੀ ਘਰਾਂ ‘ਚ ਕੋਲੇ ਦੀ ਕਮੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਬਿਜਲੀ ਅਥਾਰਟੀ (CEA) ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 19 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁੱਲ 191 ਕੋਲਾ-ਅਧਾਰਤ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟਾਂ ‘ਚੋਂ 96 ‘ਚ ਇੰਨਾ ਕੋਲਾ ਬਚਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਇਟਰਜ਼ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਮੱਧ ਸਤੰਬਰ ‘ਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 60 ਸੀ — ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ‘ਚ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲੇ ਪਲਾਂਟਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 60 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਅੱਧੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੋਲਾ ਪਲਾਂਟ ਹੁਣ ਇਸ ਹਾਲਤ ‘ਚ ਹਨ।
ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਮੰਗ ਦਾ ਦਬਾਅ
ਇਸ ਸਾਲ ਅਲ ਨੀਨੋ ਕਾਰਨ ਮੌਸਮ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਗਰਮ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਮੰਗ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜ ਗਈ। CEA ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸਾਲ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਿਖ਼ਰ ਮੰਗ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਨਾਲੋਂ 45 ਤੋਂ 50 ਗੀਗਾਵਾਟ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ‘ਚ ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਿੰਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧਣ ਨਾਲ ਇਹ ਦਬਾਅ ਹੋਰ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਾਨਸੂਨ ਕਾਰਨ ਹਾਈਡ੍ਰੋ ਪਾਵਰ ਘਟ ਗਈ — ਸਤੰਬਰ ‘ਚ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਣੀ ਬਿਜਲੀ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਨਾਲੋਂ 20 ਫ਼ੀਸਦੀ ਘਟੀ। ਇਸ ਘਾਟੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਲਾ ਪਲਾਂਟਾਂ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ ‘ਚ ਕੋਲੇ ਤੋਂ ਬਣੀ ਬਿਜਲੀ 13.3 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਧ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਭੰਡਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਖਾਲੀ ਕੀਤਾ।
ਸਤੰਬਰ ‘ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਗ-ਸਪਲਾਈ ਅੰਤਰ
ਸਤੰਬਰ ਮਹੀਨੇ ‘ਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਿਜਲੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਸਪਲਾਈ ਵਿਚਕਾਰ 560 ਮਿਲੀਅਨ ਕਿਲੋਵਾਟ-ਘੰਟੇ ਦਾ ਅੰਤਰ ਰਿਹਾ — ਅਗਸਤ 2023 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ। ਮਤਲਬ, ਕੋਲਾ ਪਲਾਂਟਾਂ ਨੇ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਇਹ ਅੰਤਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਢਾਂਚਾ ਪੂਰੀ ਸਮਰੱਥਾ ‘ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਧੂ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਘਟ ਗਈ ਹੈ।
ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਬਨਾਮ ਹਾਲਾਤ
ਕੋਲਾ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪਲਾਂਟਾਂ ਨੂੰ ਕੋਲੇ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਕੋਲਾ ਕੰਪਨੀਆਂ ਸਪਲਾਈ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ CEA ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਅੰਕੜੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ — ਅਕਤੂਬਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟਾਂ ਦਾ ਕੁੱਲ ਕੋਲਾ ਭੰਡਾਰ ਲਗਭਗ 5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਘਟ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸਪਲਾਈ ਵਧਣ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਖਪਤ ਉਸ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭੰਡਾਰ ਭਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਖਾਲੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।
ਕੀ ਬਿਜਲੀ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ?
ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਲਾ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਪਲਾਂਟ ਤੁਰੰਤ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਪਰ ਭੰਡਾਰ ਘੱਟ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਪਲਾਂਟ ਕੋਲੇ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ‘ਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਜਾਂ ਮੰਗ ‘ਚ ਅਚਾਨਕ ਵਾਧੇ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ — ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੜਬੜੀ ਵੀ ਬਿਜਲੀ ਕੱਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਫਿਲਹਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁੱਲ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਲਗਭਗ 55 ਫ਼ੀਸਦੀ ਗੈਰ-ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਸਰੋਤਾਂ (ਸੂਰਜੀ, ਹਵਾ ਆਦਿ) ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬੈਟਰੀ ਸਟੋਰੇਜ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਸਾਫ਼ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਵੱਧ ਮੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਕੋਲੇ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਿਛੋਕੜ: ਕੋਲੇ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਘਟੀ
ਭਾਰਤ ਸੂਰਜੀ ਊਰਜਾ ‘ਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਵੇਂ ਸੋਲਰ ਪਲਾਂਟਾਂ ਨਾਲ ਬੈਟਰੀ ਸਟੋਰੇਜ ਨਹੀਂ ਲਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸੂਰਜੀ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਮੌਸਮ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਗ ਦੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ। ਇਹੀ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਮਾਂ ਵਰਗੇ ਵੱਧ ਮੰਗ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ‘ਚ ਕੋਲਾ ਪਲਾਂਟ ਹੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ — ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਖਾਲੀ ਹੋਣਾ ਪੂਰੇ ਢਾਂਚੇ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਕੀ?
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਊਰਜਾ ਏਜੰਸੀ (IEA) ਦੀ ਇਸ ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਡ-ਇਅਰ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧਦੀ ਬਿਜਲੀ ਮੰਗ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੋਲੇ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮੰਗ ਇਸ ਸਾਲ 4.2 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਧ ਕੇ 1.353 ਅਰਬ ਟਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ‘ਚ ਮੌਸਮ ਠੰਢਾ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਮੰਗ ‘ਚ ਕੁਝ ਰਾਹਤ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਕੋਲਾ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ‘ਤੇ ਦਬਾਅ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ। ਖਪਤਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸਲਾਹ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਿਖ਼ਰ ਮੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਢਾਂਚੇ ‘ਤੇ ਬੋਝ ਘਟੇ।
ਜਵਾਬ ਦੇਵੋ