Parminder Singh 
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਾਸਮਤੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਾਲ ਰਾਹਤ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੋਵੇਂ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਬਾਸਮਤੀ ਝੋਨੇ ਦੇ ਭਾਅ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਪਰ ਹਨ — 1509 ਕਿਸਮ ਦਾ ਝੋਨਾ ਲਗਭਗ ₹4,000 ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਇੰਟਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਿਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਇਹੀ ਝੋਨਾ ਲਗਭਗ ₹2,500 ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਇੰਟਲ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨਿਰਯਾਤਕ ਚਿੰਤਤ ਹਨ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ, ਹਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂਮੱਧ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਅਤੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਰਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਰਜਿਨ ਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਿਸਾਨ ਖੁਸ਼ ਹੈ, ਵਪਾਰੀ ਚਿੰਤਤ ਹੈ — ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਾਸਮਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਲਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪਿਛੋਕੜ: ਬਾਸਮਤੀ MSP ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਵਿਕਦੀ
ਬਾਸਮਤੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਝਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ: ਬਾਸਮਤੀ ਸਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦਦੀ। ਗੈਰ-ਬਾਸਮਤੀ ਝੋਨੇ ’ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸਮਰਥਨ ਮੁੱਲ (MSP) ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਸਮਤੀ ਦਾ ਭਾਅ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਮਤਲਬ ਨਿਰਯਾਤਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਲਾਤ। ਇਸੇ ਲਈ ਬਾਸਮਤੀ ਕਿਸਾਨ ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਕ ਜੂਆ ਖੇਡਦਾ ਹੈ: ਜੇ ਨਿਰਯਾਤ ਮੰਗ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਅ ਅਸਮਾਨ ਛੂਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਨਿਰਯਾਤ ਰੁਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਭਾਅ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਸਮਤੀ ਦੀ ਘਰੇਲੂ ਖਪਤ ਕੁੱਲ ਚਾਵਲ ਖਪਤ ਦੇ 10% ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਨਿਰਯਾਤ ਹੀ ਇਸ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਜਾਨ ਹੈ।
ਇਸ ਸਾਲ ਕੀ ਬਦਲਿਆ: ਰਕਬਾ, ਝਾੜ ਤੇ ਤੰਗ ਆਮਦ
ਇਸ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਾਸਮਤੀ ਹੇਠ ਰਕਬਾ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੇ 6.7 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 7.2 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਮੌਸਮ ਕਰਕੇ ਝਾੜ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 18 ਕੁਇੰਟਲ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 23-24 ਕੁਇੰਟਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰਾਈਸ ਐਕਸਪੋਰਟਰਜ਼ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਕ ਕੁੱਲ ਉਤਪਾਦਨ ਲਗਭਗ 30 ਲੱਖ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਰਹਿਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਇਹ 22.7 ਲੱਖ ਮੀਟ੍ਰਿਕ ਟਨ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਆਮਦ ਤੰਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਖਰਾਬ ਮੌਸਮ ਨੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਕਟਾਈ ਅਤੇ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਮਿੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਸੈਸਿੰਗ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਝੋਨਾ ਮਿਲਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੰਗ ਸਪਲਾਈ ਨੇ ਭਾਅ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉੱਪਰ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਮਿਸ਼ਨ ਏਜੰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਬਾਸਮਤੀ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਬਾਸਮਤੀ ਕਿਸਾਨ ਨਾਲੋਂ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਲਗਭਗ ₹25,000 ਵੱਧ ਮਿਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਸਮਤੀ ਦਾ ਇੰਨਾ ਚੰਗਾ ਭਾਅ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।
ਨਿਰਯਾਤਕਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ: ਹਰਮੁਜ਼, ਕਿਰਾਏ ਤੇ ਈਰਾਨ
ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸਾਨ ਖੁਸ਼ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਿਰਯਾਤਕਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਤਿਉੜੀ ਹੈ। ਈਰਾਨ ਭਾਰਤੀ ਬਾਸਮਤੀ ਦਾ ਸਊਦੀ ਅਰਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਰੀਦਦਾਰ ਹੈ — ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 12 ਲੱਖ ਟਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਗਭਗ ₹12,000 ਕਰੋੜ ਸੀ। ਹਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂਮੱਧ ਦੇ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ, ਵਧੇ ਹੋਏ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਰਾਏ ਅਤੇ ਬਾਬ ਅਲ-ਮੰਦਬ ਜਲਡਮਰੂਮੱਧ ਰਾਹੀਂ ਜੋਖ਼ਮ ਨੇ ਨਿਰਯਾਤ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਨਿਰਯਾਤਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸਾਨ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗਾ ਝੋਨਾ ਖਰੀਦ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਰਜਿਨ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੱਧ-ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਰਣਨੀਤਕ ਭੰਡਾਰ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਬਾਸਮਤੀ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਰਯਾਤ ਮੁੱਲ ਲਗਭਗ $900 ਪ੍ਰਤੀ ਟਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ $1,000 ਪ੍ਰਤੀ ਟਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਦੋਹਰੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ — ਮੰਗ ਤੇਜ਼, ਪਰ ਜੋਖ਼ਮ ਵੀ ਤੇਜ਼।
ਅੱਗੇ ਕੀ
ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁੰਨ ਹੋਣਗੇ। ਜੇ ਮੌਸਮ ਸਥਿਰ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮਦ ਵਧੀ, ਤਾਂ ਭਾਅ ਕੁਝ ਨਰਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ — ਜੋ ਨਿਰਯਾਤਕਾਂ ਲਈ ਰਾਹਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਪਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਹੋਰ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ਰਾਨੀ ਰੁਕੀ, ਤਾਂ ਨਿਰਯਾਤਕਾਂ ਦੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਧੇਗੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਅਗਲੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਭਾਅ ’ਤੇ ਵੀ ਪਵੇਗਾ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਸਾਫ਼ ਹੈ — ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਪਾਰੀ ਕਿਸਾਨ ਤੋਂ ਸਸਤਾ ਖਰੀਦ ਕੇ ਮਹਿੰਗਾ ਨਾ ਵੇਚਣ। ਬਾਸਮਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਮਾਈ ਵੀ; ਇਸ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਹੁਣ ਮੰਡੀ ਦੇ ਭਾਅ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਆਸਤ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ:
ਜਵਾਬ ਦੇਵੋ