Parminder Singh 
ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਵਾ ਪਿਛਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਅਚਾਨਕ ਇੰਨੀ ਕਿਉਂ ਵਿਗੜ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਉਛਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਸੀ? ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੁਣ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ ਹੈ — ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਹੁਣ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ, ਦੁਪਹਿਰ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੱਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਨਾਸਾ ਦਾ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰੋਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦਿਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅੱਗਾਂ ਦਰਜ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਕਿਵੇਂ ਵਿਗੜੀ
ਅੰਕੜੇ ਆਪ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੂਚਕ ਅੰਕ (AQI) ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਨੂੰ 117 ਸੀ, ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ 261 ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੋਮਵਾਰ 2 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 9 ਵਜੇ ਹੀ 312 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ — ‘ਬਹੁਤ ਖ਼ਰਾਬ’ ਦੀ ਹੱਦ 300 ਤੋਂ ਪਾਰ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ 4 ਵਜੇ ਇਹ 324 ਦਰਜ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ‘ਬਹੁਤ ਖ਼ਰਾਬ’ ਦਿਨ ਸੀ। ਮੰਗਲਵਾਰ ਸਵੇਰੇ 7 ਵਜੇ AQI 331 ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ 4 ਵਜੇ 350 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜੋ 287 ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਰਾਬ ਪੱਧਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਗੱਲ ਬਰੀਕ ਕਣਾਂ (PM2.5) ਦੀ ਸੀ। 1 ਨਵੰਬਰ ਰਾਤ 10 ਵਜੇ ਤੋਂ 2 ਨਵੰਬਰ ਸਵੇਰੇ 6 ਵਜੇ ਤੱਕ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ PM2.5 ਦੀ ਔਸਤ 194 ਮਾਈਕਰੋਗਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਘਣ ਮੀਟਰ ਰਹੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸੀਮਾ 60 ਮਾਈਕਰੋਗਰਾਮ ਹੈ — ਯਾਨੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਤੋਂ ਵੱਧ। ਉਸ ਰਾਤ ਕੁੱਲ ਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰੀਕ ਕਣਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਲਗਭਗ 60 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ 18 ਅਤੇ 28 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ 40 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਧੂੰਆਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਰੀਕ ਕਣਾਂ ਦਾ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸੰਕੇਤ ਸੀ।
ਮੌਸਮ ਇਕੱਲਾ ਇਸ ਵਿਗਾੜ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਾਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਨੇੜੇ ਰੋਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ 18 ਅਤੇ 28 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਵੀ ਲਗਭਗ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਹਵਾ ਇੰਨੀ ਖ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਸੀ। 1 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ PM2.5 ਘਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਵੇਰ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਧ ਗਿਆ — ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹਵਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। 31 ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਨਮੀ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਚਲੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਬਰੀਕ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦੀ ‘ਅੰਨ੍ਹੀ ਘੜੀ’
ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖੁਲਾਸਾ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਨਾਸਾ ਦਾ ਸੈਟੇਲਾਈਟ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪਰਾਲੀ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਪੈਮਾਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਉੱਪਰੋਂ ਦੁਪਹਿਰ ਲਗਭਗ 1:30 ਵਜੇ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਈਫੋਰੈਸਟ (iFOREST) ਦੀ ‘ਸਟਬਲ ਬਰਨਿੰਗ ਸਟੇਟਸ ਰਿਪੋਰਟ 2025’ ਮੁਤਾਬਕ 2024 ਅਤੇ 2025 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਦੁਪਹਿਰ 3 ਵਜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੱਗੀਆਂ। ਸਾਲ 2021 ਵਿੱਚ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਸਿਰਫ਼ 3 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ — ਯਾਨੀ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਨਸੈਟ-3ਡੀਐੱਸ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਨੇ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦਿਨ ਭਰ ਇੱਕੋ ਇਲਾਕੇ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 29 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ 17 ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 1 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ 90 ਹੋ ਗਈ। 15 ਤੋਂ 28 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਲਗਭਗ ਨਹੀਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਨ। ਨਾਸਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ 1 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ 171 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ, ਜੋ ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੰਕੜਾ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਹ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੂ-ਸਥਿਰ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਅੱਗਾਂ ਹੀ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੜੇ ਹੋਏ ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਹਵਾ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਵਾ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਵੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਗਿਆ। ਮੌਸਮ ਗੁਬਾਰਿਆਂ (ਵੈਦਰ ਬੈਲੂਨ) ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 31 ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ 1 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਉੱਚੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾਵਾਂ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜੋ ਪਰਾਲੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਧੂੰਆਂ ਸਿੱਧਾ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਆਈਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ 28 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਹਵਾਵਾਂ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖੇਤਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਅੱਗ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਵਾ ’ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਸਰ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪਿਛੋਕੜ: ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿਤਾਵਨੀਆਂ
ਇਹ ਖੁਲਾਸਾ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਆਇਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦਾ ਸੀਜ਼ਨ ਸਿਖ਼ਰ ’ਤੇ ਹੈ। 3 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਦਿਨ 584 ਅੱਗਾਂ ਦਰਜ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਸੀ। 15 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 3 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 2,196 ਹੋ ਗਈ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇ 2,518 ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ। 3 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅੱਗਾਂ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ 112, ਬਠਿੰਡਾ ਵਿੱਚ 80, ਸੰਗਰੂਰ ਵਿੱਚ 78 ਅਤੇ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿੱਚ 56 ਦਰਜ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 31 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ 292, 1 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ 175 ਅਤੇ 2 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ 98 ਅੱਗਾਂ ਦਰਜ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਫਿਰ ਅਚਾਨਕ 584 ਦਾ ਉਛਾਲ ਆਇਆ।
ਹਵਾ ਵਿਗੜਦਿਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕਾਰਵਾਈ ਵੀ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ। ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਮਿਸ਼ਨ (CAQM) ਨੇ 2 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ-ਐੱਨਸੀਆਰ ਵਿੱਚ ਗਰੇਡਿਡ ਰਿਸਪਾਂਸ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ (GRAP) ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੜਾਅ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਮਕੈਨੀਕਲ ਸਫ਼ਾਈ, ਧੂੜ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ, ਉਸਾਰੀ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ’ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਅਤੇ ਐੱਸਐੱਸਪੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਰੋਕਥਾਮ ਉਪਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕਾਰਨ-ਦੱਸੋ ਨੋਟਿਸ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ 6 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਮੰਗੇ ਗਏ ਹਨ। ਤਰਨਤਾਰਨ ’ਤੇ ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਚਿੰਤਾ ਜਤਾਈ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ 11 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 29 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ 797 ਅੱਗਾਂ ਦਰਜ ਹੋਈਆਂ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 296 ਸੀ।
ਇਸ ਖੁਲਾਸੇ ਦਾ ਅਸਲ ਮਤਲਬ
ਇਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਗਿਣਤੀ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ ਹੁਣ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਜੇ ਅੱਗਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੀ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅੰਕੜੇ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦਿਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਬਣੀਆਂ ਰੋਕਥਾਮ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਿਨ ਭਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਜਾਂਚ ਨੂੰ ਜੋੜਨਾ ਹੁਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਖ਼ੁਦ ਪਰਾਲੀ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਨਾਪ ਸਕਿਆ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਡਿਸੀਜ਼ਨ ਸਪੋਰਟ ਸਿਸਟਮ ਮੁਤਾਬਕ 2 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦਾ PM2.5 ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਗਭਗ 8.6 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਸੀ। ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ, ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਧੂੜ, ਉਸਾਰੀ, ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਇਸ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮੌਸਮੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਦੌਰ ਵੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ’ਤੇ ਲਾਏ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਕੀ
ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹੋਣਗੇ। ਧਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਅਰਲੀ ਵਾਰਨਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਮੁਤਾਬਕ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਵਾ 4 ਤੋਂ 6 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ‘ਬਹੁਤ ਖ਼ਰਾਬ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ। 6 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ CAQM ਦੇ ਨੋਟਿਸਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਆਉਣਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। GRAP ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਦੇ ਉਪਾਅ ਕਿੰਨੇ ਅਸਰਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਹੋਵੇਗਾ।
ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਵਾਲ ਉਹੀ ਹੈ — ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ ਪਰਾਲੀ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਕਿੰਨਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਦੋਵੇਂ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਵਾ ਦਾ ਹਰ ਸਾਲ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸੰਕਟ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਲਝਿਆ ਰਹੇਗਾ।
ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ:
ਜਵਾਬ ਦੇਵੋ