ਟੀਬੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਲਾਇਲਾਜ ਬਿਮਾਰੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਇਸ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲੜਾਈ ’ਚ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਦੀ ਗਲੋਬਲ ਟਿਊਬਰਕੁਲੋਸਿਸ ਰਿਪੋਰਟ 2026, ਜੋ 12 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਹੋਈ, ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ’ਚ ਟੀਬੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ’ਚ 2015 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 38 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦੀ ਕਮੀ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਕਮੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀ ਔਸਤ ਕਮੀ (35 ਫ਼ੀਸਦੀ) ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਮ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ’ਚ ਇਲਾਜ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦਰ 94 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ — ਮਤਲਬ ਹਰ 100 ’ਚੋਂ 94 ਮਰੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।
ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ
2015 ’ਚ ਭਾਰਤ ’ਚ ਹਰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਪਿੱਛੇ ਟੀਬੀ ਨਾਲ 28 ਮੌਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ; 2025 ’ਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਕੇ 18 ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਨਮੂਨਾ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਤੇ ਨਿਕਸ਼ੈ ਪੋਰਟਲ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਖੋਜ ਪਰਿਸ਼ਦ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਬੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਨ (ICMR-NIRT) ਨੇ 2025 ’ਚ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ਟੀਬੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸਰਵੇਖਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ WHO ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਅਜੇ ਵੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ। WHO ਮੁਤਾਬਕ 2025 ’ਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ’ਚ 1.06 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਟੀਬੀ ਨਾਲ ਬਿਮਾਰ ਹੋਏ ਤੇ 11.3 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ। ਟੀਬੀ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਛੂਤ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੁੱਲ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਾ ਇਕੱਲੇ ਭਾਰਤ ’ਚ ਹੈ — ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਹ ਤਰੱਕੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਮਾਅਨੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ
ਇਸ ਤਰੱਕੀ ਪਿੱਛੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਬੀ ਖ਼ਾਤਮਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ (NTEP) ਤਹਿਤ ਚੱਲ ਰਹੀ ਟੀਬੀ ਮੁਕਤ ਭਾਰਤ ਮੁਹਿੰਮ ਹੈ। 7 ਦਸੰਬਰ 2024 ਤੋਂ 8 ਨਵੰਬਰ 2026 ਦਰਮਿਆਨ 25 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਗਈ, 11 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਛਾਤੀ ਦੇ ਐਕਸ-ਰੇ ਹੋਏ ਤੇ 3 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇਜ਼ ਅਣੂ ਜਾਂਚਾਂ (NAAT) ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ 48.64 ਲੱਖ ਨਵੇਂ ਮਾਮਲੇ ਮਿਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ 14.97 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਤਾਂ ਕੋਈ ਲੱਛਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ — ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚ ਦੇ ਕਦੇ ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਲੱਗਦੇ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ AI ਵਾਲੇ ਪੋਰਟੇਬਲ ਡਿਜੀਟਲ ਐਕਸ-ਰੇ, ਤੇਜ਼ ਜਾਂਚ ਤਕਨੀਕ ਤੇ ਨਿਕਸ਼ੈ ਡਿਜੀਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਰਾਹੀਂ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨੇ ਇਲਾਜ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਨਿਕਸ਼ੈ ਪੋਸ਼ਣ ਯੋਜਨਾ ਤਹਿਤ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤੇ ਨਿਕਸ਼ੈ ਮਿੱਤਰ ਪਹਿਲ ਰਾਹੀਂ ਆਮ ਲੋਕ ਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। 2025 ’ਚ 67,933 ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਟੀਬੀ ਮੁਕਤ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਟੀਬੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ 96 ਫ਼ੀਸਦੀ ਖ਼ਰਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਟੀਬੀ ਦੇ ਲੱਛਣ — ਕਦੋਂ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣਾ ਹੈ
WHO ਮੁਤਾਬਕ ਟੀਬੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਹਲਕੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਬਿਮਾਰੀ ਬਿਨਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗੇ ਦੂਜਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਛਣ ਦਿਖਣ ’ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ:
ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਖੰਘ ਰਹਿਣਾ (ਕਈ ਵਾਰ ਖੰਘ ’ਚ ਖ਼ੂਨ ਆਉਣਾ), ਛਾਤੀ ’ਚ ਦਰਦ, ਲਗਾਤਾਰ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਥਕਾਵਟ, ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਵਜ਼ਨ ਘਟਣਾ, ਬੁਖ਼ਾਰ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਸੀਨਾ ਆਉਣਾ। ਟੀਬੀ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਗੁਰਦਿਆਂ, ਦਿਮਾਗ਼ ਤੇ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੂਗਰ, ਕੁਪੋਸ਼ਣ, ਤੰਬਾਕੂ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦਾ ਸੇਵਨ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਇਮਿਊਨਿਟੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਇਸ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਲਾਜ ਮੁਫ਼ਤ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਰਸ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ
WHO ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਟੀਬੀ ਰੋਕੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰਾਂ ’ਤੇ ਟੀਬੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੇ ਇਲਾਜ ਮੁਫ਼ਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਲਾਜ ’ਚ ਖ਼ਾਸ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ 4 ਤੋਂ 6 ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੈਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗ਼ਲਤੀ ਦਵਾਈ ਅੱਧ ਵਿਚਕਾਰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਹੈ — ਇਸ ਨਾਲ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦਵਾਈ ਪ੍ਰਤੀ ਰੋਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦਵਾਈ-ਰੋਧੀ ਟੀਬੀ (MDR-TB) ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਲੰਮਾ, ਮਹਿੰਗਾ ਤੇ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਦਵਾਈ ਲੈਣ ਲਈ ਕਹੇ, ਕੋਰਸ ਉਨਾ ਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਪਿਛੋਕੜ
ਟੀਬੀ ਇੱਕ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਛੂਤ ਵਾਲੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਵਾ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਦੀ ਹੈ — ਜਦੋਂ ਟੀਬੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਖੰਘਦਾ, ਛਿੱਕਦਾ ਜਾਂ ਥੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਆਬਾਦੀ ’ਚ ਟੀਬੀ ਦੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ 5 ਤੋਂ 10 ਫ਼ੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ BCG ਟੀਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟੀਬੀ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਟੀਬੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ JOSH ਟੀਮਾਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਵਾਰਡਾਂ ’ਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਅੱਗੇ ਕੀ
ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੰਘ ਹੈ, ਵਜ਼ਨ ਘਟ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬੁਖ਼ਾਰ ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ — ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ ਜਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਟੀਬੀ ਕੇਂਦਰ ’ਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਓ। ਜਲਦੀ ਜਾਂਚ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਸੌਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ’ਚ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਵੀ ਰੋਕੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਦਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਪੂਰਾ ਕੋਰਸ ਜ਼ਰੂਰ ਪੂਰਾ ਕਰੋ।




[…] […]