ਦਵਾਈਆਂ ਜੋ ਕਦੇ ਜਾਨ ਬਚਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੇਅਸਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ — ਤੇ ਇਸਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਵਰਤੋਂ। ਇਸੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਨਾਲ 18 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ’ਚ ਵਿਸ਼ਵ ਐਂਟੀਮਾਈਕ੍ਰੋਬਾਇਲ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ (AMR) ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹਫ਼ਤਾ 2026 ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ, ਜੋ 24 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਚੱਲੇਗਾ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਹਤ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕਰਤਵਿਆ ਭਵਨ ’ਚ ਇਸਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਹਤ ਸਕੱਤਰ ਪੁੰਨਿਆ ਸਲਿਲਾ ਸ੍ਰੀਵਾਸਤਵ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ AMR ਅੱਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਸਿਹਤ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ’ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ — ਜੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਆਮ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਸਾਲ ਦਾ ਥੀਮ ਹੈ — ‘ਇੱਕ ਸਿਹਤ, ਇੱਕ ਕਾਰਵਾਈ: ਹੁਣੇ AMR ਨੂੰ ਰੋਕੋ’।
AMR ਕੀ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕਿਉਂ ਹੈ?
AMR ਉਦੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਬੈਕਟੀਰੀਆ, ਵਾਇਰਸ, ਫੰਗਸ ਜਾਂ ਪਰਜੀਵੀ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਅਸਰ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ — ਜਿਹੜੀ ਦਵਾਈ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਹੁਣ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। WHO ਮੁਤਾਬਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਲਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਜ਼ੁਕਾਮ-ਖੰਘ ਵਰਗੀਆਂ ਵਾਇਰਸ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ’ਚ ਵੀ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ — ਜਦੋਂ ਕਿ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਵਾਇਰਸ ’ਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ।
ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਚਿੰਤਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ
ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ’ਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਅੰਕੜੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹਨ — ਭਾਰਤ ’ਚ ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਦਵਾਈਆਂ ਬਿਨਾਂ ਡਾਕਟਰੀ ਪਰਚੀ ਦੇ ਵਿਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਮਰੀਜ਼ਾਂ (OPD) ਨੂੰ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਪਰਚੀਆਂ ’ਚੋਂ ਕਰੀਬ ਅੱਧੀਆਂ ਗ਼ਲਤ ਜਾਂ ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕਾਰਜ ਯੋਜਨਾ AMR 2.0 (2025–2029) ਬਣਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਰੋਕਥਾਮ ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੈ। ‘ਰੈੱਡ ਲਾਈਨ’ ਮੁਹਿੰਮ ਤਹਿਤ ਕੁਝ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਪੱਟੀ ’ਤੇ ਲਾਲ ਲਾਈਨ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ — ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦਵਾਈ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਪਰਚੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ 5 ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲਾਂ
ਪਹਿਲਾ — ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਪਰਚੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਕਦੇ ਨਾ ਖਾਓ, ਤੇ ਦੂਜੇ ਦੀ ਬਚੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੀ ਦਵਾਈ ਵੀ ਨਾ ਵਰਤੋ। ਦੂਜਾ — ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਜਿੰਨੇ ਦਿਨ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਕਰੋ; ਠੀਕ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਦਵਾਈ ਅੱਧ ਵਿਚਾਲੇ ਛੱਡਣਾ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜਾ — ਜ਼ੁਕਾਮ, ਖੰਘ ਜਾਂ ਫਲੂ ’ਚ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਦੀ ਮੰਗ ਨਾ ਕਰੋ; ਇਹ ਵਾਇਰਸ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਆਰਾਮ ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੀ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੌਥਾ — ਹੱਥ ਧੋਣਾ, ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਤੇ ਖਾਣਾ, ਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਟੀਕਾਕਰਨ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਵਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਘੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ — ਬਚੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਮਿਆਦ ਪੁੱਗੀ ਦਵਾਈ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਓ, ਘਰ ’ਚ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਨਾ ਰੱਖੋ।
ਪਿਛੋਕੜ
ਵਿਸ਼ਵ AMR ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹਫ਼ਤਾ ਹਰ ਸਾਲ 18 ਤੋਂ 24 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 2015 ’ਚ ‘ਵਿਸ਼ਵ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹਫ਼ਤੇ’ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਸਾਲ ਦਾ ਥੀਮ ‘ਇੱਕ ਸਿਹਤ’ (One Health) ’ਤੇ ਹੈ — ਯਾਨੀ ਇਨਸਾਨਾਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ, ਪੌਦਿਆਂ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਸਿਹਤ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ’ਚ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਇਨਸਾਨਾਂ ’ਚ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਕੀ
ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹਫ਼ਤਾ 24 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਚੱਲੇਗਾ, ਤੇ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਸੂਬਿਆਂ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਤੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਹਰ ਵਰਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲੀ ਬਦਲਾਅ ਹਫ਼ਤੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ’ਚ ਆਉਣਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਦਵਾਈ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ, ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ — ਦਵਾਈ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ।
ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ:




ਜਵਾਬ ਦੇਵੋ