Parminder Singh 
ਸਰਦੀ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਹਰ ਘਰ ’ਚ ਜ਼ੁਕਾਮ, ਖੰਘ ਤੇ ਗਲਾ ਖਰਾਬ ਹੋਣਾ ਆਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਡਾਕਟਰ ਤੋਂ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਮੰਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਚਿਤਾਵਨੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਦਤ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬੇਕਾਰ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਦਵਾਈ ਨੂੰ ਹੀ ਬੇਅਸਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ’ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ’ਚ ਜਾਨ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਾਇਰਸ ’ਤੇ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦੀ?
ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਾਇਰਸ ’ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ — ਵਾਇਰਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਹੀ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਰੋਗ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕੇਂਦਰ (CDC) ਮੁਤਾਬਕ ਆਮ ਜ਼ੁਕਾਮ, ਵਗਦਾ ਨੱਕ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗਲਾ ਖਰਾਬ, ਫਲੂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਿਸ ਵਾਇਰਸ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ’ਚ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਨਾ ਬਿਮਾਰੀ ਠੀਕ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਦੂਜਿਆਂ ’ਚ ਫੈਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜਲਦੀ ਠੀਕ ਹੋਣ ’ਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ CDC ਮੁਤਾਬਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਾਇਰਲ ਸਾਹ-ਰੋਗ 7 ਤੋਂ 10 ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਆਪੇ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗ਼ਲਤਫ਼ਹਿਮੀ ਬਲਗ਼ਮ ਦੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੈ — ਪੀਲਾ ਜਾਂ ਹਰਾ ਬਲਗ਼ਮ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਇਮਿਊਨ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ’ਚ ਅੰਕੜੇ ਡਰਾਉਣੇ ਕਿਉਂ ਹਨ?
ਭਾਰਤੀ ਆਯੁਰਵਿਗਿਆਨ ਖੋਜ ਪਰਿਸ਼ਦ (ICMR) ਦੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ’ਚ, ਜੋ ‘ਦ ਲੈਂਸੇਟ ਰੀਜਨਲ ਹੈਲਥ – ਸਾਊਥਈਸਟ ਏਸ਼ੀਆ’ ’ਚ ਛਪਿਆ, 2022 ਤੋਂ 2025 ਦਰਮਿਆਨ ਲਗਭਗ 1,60,000 ਹਸਪਤਾਲ ’ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਡਾਟਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਚਾਰ ਅਹਿਮ ਬੈਕਟੀਰੀਆ — ਈ. ਕੋਲਾਈ, ਕਲੇਬਸੀਐਲਾ, ਐਸੀਨੇਟੋਬੈਕਟਰ ਅਤੇ ਸੂਡੋਮੋਨਾਸ — ਨਾਲ ਹੋਏ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨਾਂ ’ਚ 61.1 ਫ਼ੀਸਦੀ ਕਾਰਬਾਪੇਨਮ-ਰੋਧਕ ਨਿਕਲੇ। ਕਾਰਬਾਪੇਨਮ ਉਹ ਤਾਕਤਵਰ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਹਨ ਜੋ ਗੰਭੀਰ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਲ 2019 ’ਚ ਭਾਰਤ ’ਚ ਹੀ ਲਗਭਗ 2,97,000 ਮੌਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਤੇ 10,42,500 ਮੌਤਾਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦਵਾਈ-ਰੋਧਕ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ 2019 ’ਚ 12.7 ਲੱਖ ਮੌਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰੋਧਕ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਈਆਂ। ਇੱਕ ਪੜਤਾਲ ’ਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ’ਚ ਆਮ ਜ਼ੁਕਾਮ-ਖੰਘ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ’ਤੇ ਹੀ ਬਿਨਾਂ ਟੈਸਟ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਲਿਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਫਿਰ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਕਦੋਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?
ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਕੁਝ ਬੈਕਟੀਰੀਅਲ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨਾਂ ’ਚ ਜਾਨ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ — ਜਿਵੇਂ ਸਟ੍ਰੈਪ ਗਲਾ, ਪਿਸ਼ਾਬ-ਨਾਲੀ ਦਾ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬੈਕਟੀਰੀਅਲ ਨਮੂਨੀਆ। ਕੁਝ ਸਾਈਨਸ ਤੇ ਕੰਨ ਦੇ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਵੀ ਬਿਨਾਂ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਡਾਕਟਰ ਜਾਂਚ ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਟੈਸਟ ਮਗਰੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ’ਚ ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਅਨੁਸੂਚੀ H/H1 ਦਵਾਈਆਂ ਹਨ — ਰਜਿਸਟਰਡ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਪਰਚੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੇਚਣਾ ਨਿਯਮਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਹੈ। ਕਦੇ ਬਚੀ ਹੋਈ ਦਵਾਈ ਨਵੀਂ ਬਿਮਾਰੀ ’ਚ ਨਾ ਵਰਤੋ, ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਨਾ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਕੋਰਸ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਧ-ਵਿਚਕਾਰ ਨਾ ਛੱਡੋ।
ਜ਼ੁਕਾਮ ’ਚ ਫਿਰ ਕੀ ਕਰੀਏ?
ਆਰਾਮ, ਕਾਫ਼ੀ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ, ਬੁਖ਼ਾਰ-ਦਰਦ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਆਮ ਦਵਾਈ, ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗਰਾਰੇ ਅਤੇ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ — ਇਹੀ ਅਸਲੀ ਇਲਾਜ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਰੱਖੋ, ਖੰਘਦੇ ਵੇਲੇ ਮੂੰਹ ਢੱਕੋ ਅਤੇ ਕਮਰਾ ਹਵਾਦਾਰ ਰੱਖੋ। ਪਰ ਕੁਝ ਲੱਛਣਾਂ ’ਤੇ ਦੇਰ ਨਾ ਕਰੋ: ਸਾਹ ਲੈਣ ’ਚ ਤਕਲੀਫ਼, ਛਾਤੀ ’ਚ ਦਰਦ, ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇਜ਼ ਬੁਖ਼ਾਰ, 10 ਦਿਨ ਮਗਰੋਂ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਵਿਗੜਨਾ, ਜਾਂ ਖ਼ੂਨ ਵਾਲੀ ਖੰਘ — ਇਹਨਾਂ ’ਚ ਤੁਰੰਤ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ ਜਾਓ।
ਪਿਛੋਕੜ ਤੇ ਅੱਗੇ ਕੀ?
ICMR ਨੇ 21 ਵੱਡੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ’ਚ ਦਵਾਈ-ਰੋਧਕਤਾ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਸਟੀਵਰਡਸ਼ਿਪ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰੋਗ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕੇਂਦਰ (NCDC) ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। 18 ਤੋਂ 24 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਵਿਸ਼ਵ ਦਵਾਈ-ਰੋਧਕਤਾ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹਫ਼ਤਾ ਵੀ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ — ਇਹ ਆਦਤ ਬਦਲਣ ਦਾ ਸਹੀ ਮੌਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਹੈ, ਇਲਾਜ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ — ਕੋਈ ਵੀ ਦਵਾਈ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ:
ਜਵਾਬ ਦੇਵੋ