ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਦਿਨ — ਭਾਈ ਦੂਜ — ਇਸ ਵਾਰ ਬੁੱਧਵਾਰ, 11 ਨਵੰਬਰ 2026 ਨੂੰ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਿਨ ਭੈਣਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਤਿਲਕ ਲਗਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ, ਸਿਹਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਭਰਾ ਬਦਲੇ ‘ਚ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਰਿਕ ਪੰਚਾਂਗ ਮੁਤਾਬਕ ਤਿਲਕ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਦੁਪਹਿਰ 1:10 ਤੋਂ 3:20 ਵਜੇ ਤੱਕ ਹੈ।
ਤਿਲਕ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਤੇ ਤਿਥੀ
ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਦੁਤੀਆ ਤਿਥੀ ਮੰਗਲਵਾਰ, 10 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ 2:00 ਵਜੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਬੁੱਧਵਾਰ, 11 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ 3:53 ਵਜੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਤਿਲਕ ਅਪਰਾਹਨ ਕਾਲ ‘ਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੁਪਹਿਰ 1:10 ਤੋਂ 3:20 ਵਜੇ ਤੱਕ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪੰਚਾਂਗ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਦਿਨ ਰਾਹੂ ਕਾਲ ਦੁਪਹਿਰ 12:05 ਤੋਂ 1:27 ਵਜੇ ਤੱਕ ਰਹੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰ ਰਾਹੂ ਕਾਲ ਖਤਮ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ, ਦੁਪਹਿਰ 1:27 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤਿਲਕ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ‘ਚ ਸਮਾਂ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਦਾ ਫਰਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ — ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ‘ਚ ਤਿਲਕ ਦਾ ਮੁਹੂਰਤ ਦੁਪਹਿਰ 1:11 ਤੋਂ 3:20, ਲੁਧਿਆਣਾ ‘ਚ 1:15 ਤੋਂ 3:24 ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ‘ਚ 1:18 ਤੋਂ 3:27 ਵਜੇ ਤੱਕ ਹੈ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ‘ਚ ਰਾਹੂ ਕਾਲ 12:07 ਤੋਂ 1:27, ਲੁਧਿਆਣਾ ‘ਚ 12:11 ਤੋਂ 1:31 ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ‘ਚ 12:14 ਤੋਂ 1:34 ਵਜੇ ਤੱਕ ਰਹੇਗਾ।
ਕਈ ਕੈਲੰਡਰਾਂ ‘ਚ ਭਾਈ ਦੂਜ 10 ਨਵੰਬਰ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ — ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੁਤੀਆ ਤਿਥੀ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਪੰਚਾਂਗ ਦੇ ਉਦਯ ਤਿਥੀ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ ਤਿਉਹਾਰ ਉਸ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਵੇਲੇ ਤਿਥੀ ਲਾਗੂ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਲਈ ਭਾਰਤ ‘ਚ ਭਾਈ ਦੂਜ 11 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਹੀ ਮਨਾਈ ਜਾਵੇਗੀ।
ਪਿਛੋਕੜ: ਭਾਈ ਦੂਜ ਕਿਉਂ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
ਭਾਈ ਦੂਜ ਨੂੰ ਯਮ ਦੁਤੀਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਮੌਤ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਯਮਰਾਜ ਇਸ ਦਿਨ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਯਮੁਨਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਸਨ। ਯਮੁਨਾ ਨੇ ਭਰਾ ਦਾ ਤਿਲਕ ਤੇ ਆਰਤੀ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ। ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੋ ਭਰਾ ਇਸ ਦਿਨ ਭੈਣ ਤੋਂ ਤਿਲਕ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਵੇਗਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਭਰਾ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਕ ਹੋਰ ਕਥਾ ਮੁਤਾਬਕ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਨਰਕਾਸੁਰ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਸੁਭਦਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਸਨ ਤੇ ਸੁਭਦਰਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਿਲਕ ਕਰਕੇ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ‘ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ‘ਚ ਭਾਊ ਬੀਜ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ‘ਚ ਭਾਈ ਫੋਂਟਾ ਤੇ ਨੇਪਾਲ ‘ਚ ਭਾਈ ਟੀਕਾ। ਇਸੇ ਦਿਨ ਚਿੱਤਰਗੁਪਤ ਜਯੰਤੀ ਵੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਿਲਕ ਦੀ ਵਿਧੀ: ਥਾਲੀ ‘ਚ ਕੀ ਰੱਖੋ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕਰੋ
ਤਿਲਕ ਲਈ ਥਾਲੀ ‘ਚ ਰੋਲੀ ਜਾਂ ਕੁਮਕੁਮ, ਅਕਸ਼ਤ (ਚਾਵਲ), ਚੰਦਨ, ਮਿਠਾਈ, ਘਿਓ ਦਾ ਦੀਵਾ, ਫੁੱਲ, ਨਾਰੀਅਲ ਤੇ ਕਲਾਵਾ ਰੱਖੋ। ਭਰਾ ਤੇ ਭੈਣ ਦੋਵੇਂ ਸਵੇਰੇ ਨਹਾ ਕੇ ਤਾਜ਼ੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਣ। ਭਰਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਜਾਂ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬਿਠਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੈਣ ਪਹਿਲਾਂ ਭਰਾ ਦੇ ਮੱਥੇ ‘ਤੇ ਰੋਲੀ ਤੇ ਚੰਦਨ ਦਾ ਤਿਲਕ ਲਗਾ ਕੇ ਉਸ ‘ਤੇ ਅਕਸ਼ਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੀ ਗੁੱਟ ‘ਤੇ ਕਲਾਵਾ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਦੀਵੇ ਨਾਲ ਆਰਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਿਠਾਈ ਖੁਆਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਭੈਣਾਂ ਤਿਲਕ ਹੋਣ ਤੱਕ ਵਰਤ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੇ ਭਰਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭੈਣ ਸੁੱਕੇ ਨਾਰੀਅਲ ‘ਤੇ ਤਿਲਕ ਲਗਾ ਕੇ ਜਾਂ ਫੋਟੋ ਤੇ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲ ‘ਤੇ ਮੁਹੂਰਤ ਵੇਲੇ ਰਸਮ ਨਿਭਾ ਸਕਦੀ ਹੈ — ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ‘ਚ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਆਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤਿਲਕ ਵੇਲੇ ਦਾ ਮੰਤਰ
ਤਿਲਕ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਭੈਣਾਂ ਇਹ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ: “भ्रातस्तवाग्रजाताहं भुङ्क्ष्व भक्तमिदं शुभम्। प्रीतये यमराजस्य यमुनायाश्च तुष्टये॥” ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ — “ਹੇ ਭਰਾ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਭੈਣ ਹਾਂ, ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਭੋਜਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। ਇਹ ਯਮਰਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰੇ, ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੰਬੀ ਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਉਮਰ ਦੇਵੇ।” ਲੋਕ ਮੰਤਰ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ: “गंगा पूजे यमुना को, यमी पूजे यमराज को। सुभद्रा पूजे कृष्ण को, मैं पूजूं मेरे भाई को॥”
ਅੱਗੇ ਕੀ: ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦੋ ਦਿਨ
ਇਸ ਸਾਲ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ‘ਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ — ਧਨਤੇਰਸ 6 ਨਵੰਬਰ, ਛੋਟੀ ਦੀਵਾਲੀ 7 ਨਵੰਬਰ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਪੂਜਾ 8 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਹੋਈ। ਅਮਾਵਸਿਆ 9 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਤੱਕ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਗੋਵਰਧਨ ਪੂਜਾ ਮੰਗਲਵਾਰ, 10 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਮਨਾਈ ਜਾਵੇਗੀ, ਤੇ ਭਾਈ ਦੂਜ ਬੁੱਧਵਾਰ, 11 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਕਰੇਗੀ। ਭੈਣਾਂ ਥਾਲੀ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਤੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਰੱਖਣ — ਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਹੀ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੰਚਾਂਗ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਖ ਲੈਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ-ਡੁੱਬਣ ਮੁਤਾਬਕ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ਦਾ ਫਰਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ:




ਜਵਾਬ ਦੇਵੋ