Parminder Singh 
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਮਾਸਿਕ ਰੇਡੀਓ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ‘ਮਨ ਕੀ ਬਾਤ’ ਦੇ 139ਵੇਂ ਐਪੀਸੋਡ ‘ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪਹਿਲ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜੋ ਖੇਤਾਂ ‘ਚੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਖੇਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ‘ਨਵ ਤ੍ਰਿੰਜਣ’ ਪਹਿਲ ਤਹਿਤ ਬਿਨਾਂ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਕਪਾਹ ਉਗਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਬੁਣਾਈ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮੋਦੀ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ‘ਚ ਕਈ ਰਵਾਇਤੀ ਹੁਨਰ ਹਨ ਜੋ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹੁਣ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਢਾਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
ਇਸੇ ਕੜੀ ‘ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਖੇਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਿਸ਼ਨ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਖੇਤੀ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ‘ਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਕੁਦਰਤੀ ਕਪਾਹ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਪਹਿਲ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਨਵ ਤ੍ਰਿੰਜਣ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।
‘ਨਵ ਤ੍ਰਿੰਜਣ’ ਕੀ ਹੈ
ਤ੍ਰਿੰਜਣ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ‘ਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਰਿਵਾਜ਼ ਹੈ — ਜਿੱਥੇ ਔਰਤਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਬੈਠ ਕੇ ਸੂਤ ਕੱਤਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕੱਪੜਾ ਬੁਣਦੀਆਂ ਸਨ। ‘ਨਵ ਤ੍ਰਿੰਜਣ’ ਇਸੇ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ‘ਚ ਮੁੜ ਜਿਉਂਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਕੁਦਰਤੀ ਕਪਾਹ ਹੈ।
ਇਸ ਪਹਿਲ ਤਹਿਤ ਕਪਾਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰਸਾਇਣ ਦੇ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਅੱਗੇ, ਕੁਦਰਤੀ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਕਪਾਹ ਵੀ ਉਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — ਭਾਵ ਰੂੰ ਨੂੰ ਹੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਰੰਗ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਧਾਗੇ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਰੰਗਣ ਲਈ ਰਸਾਇਣਕ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੁਸੀਂ ਕਲਪਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਮਦਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।”
ਬੁਣਾਈ ਸਕੂਲ ਨੇ ਬਦਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ
ਮੋਦੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਨਵ ਤ੍ਰਿੰਜਣ’ ਨੇ ਇੱਕ ਬੁਣਾਈ ਸਕੂਲ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਬੁਣਾਈ ਦਾ ਹੁਨਰ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਕੂਲ ਨੇ ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਰਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਪਰ ਬੁਣਾਈ ਸਕੂਲ ‘ਚ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੱਕ ਮੰਨੀ-ਪ੍ਰਮੰਨੀ ਹੁਨਰਮੰਦ ਬੁਣਕਰ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਰੇਖਾ ਰਾਣੀ ਨੇ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਹੱਥ-ਖੱਡੀ ਵੇਖੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ — ਉਸ ਦੇ ਬਣਾਏ ਇੱਕ ਸ਼ਾਲ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਦੋ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਸ ਪਹਿਲ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ: ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਨਹੀਂ ਬਦਲ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ‘ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਪਿਛੋਕੜ: ਮਾਲਵਾ, ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਦਾ ਬੋਝ
ਮਾਲਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਪਾਹ ਉਗਾਉਣ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹੀ ਖੇਤਰ ਰਸਾਇਣਕ ਖਾਦਾਂ ਅਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਰਸਾਇਣਕ ਖੇਤੀ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਬੋਝ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮਿਸ਼ਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇਸੇ ਲਈ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਵੱਲ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ — ਘੱਟ ਲਾਗਤ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ।
ਕੁਦਰਤੀ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਕਪਾਹ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਇਸ ਲੜਾਈ ‘ਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਦਮ ਹੈ। ਆਮ ਕਪਾਹ ਨੂੰ ਰੰਗਣ ‘ਚ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ‘ਚ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਰੂੰ ਹੀ ਰੰਗਦਾਰ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਪੂਰਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਾਲਾ ਪੜਾਅ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਨੀ ਫ਼ਾਇਦੇ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।
ਮਾਲਵਾ ‘ਚ ਹੱਥ-ਖੱਡੀ ਅਤੇ ਬੁਣਾਈ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਮਸ਼ੀਨੀ ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਦੌਰ ‘ਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਬੁਣਾਈ ਸਕੂਲ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜ ਰਿਹਾ ਹੈ — ਹੱਥ ਦੇ ਬਣੇ ਕੱਪੜੇ ਦੀ ਮੰਗ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ‘ਚ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਹੱਥ ਦੇ ਬਣੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਲਈ ਵੱਧ ਕੀਮਤ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਨ।
ਇਸ ਸ਼ਲਾਘਾ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੈ
‘ਮਨ ਕੀ ਬਾਤ’ ‘ਚ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਣਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਹਿਲ ਲਈ ਵੱਡੀ ਪਛਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕੰਮ ਵੱਲ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਧਿਆਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਡਾ. ਜਿਤੇਂਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਅੱਜ ਇਸ ਪਹਿਲ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਲਵਾ ‘ਚ ‘ਸ਼ਾਂਤ ਖੇਤੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ’ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਪਰ ਸ਼ਲਾਘਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੈਵਿਕ ਕਪਾਹ ਅਤੇ ਹੱਥ-ਬੁਣਾਈ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਿਜਾਈ ਤੋਂ ਵਿਕਰੀ ਤੱਕ ਸਹਾਇਤਾ, ਹੱਥ ਦੇ ਬਣੇ ਕੱਪੜੇ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਹੁਨਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣਾ — ਇਹ ਸਭ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਦੇ ਸਵਾਲ ਹਨ।
ਅੱਗੇ ਕੀ
‘ਨਵ ਤ੍ਰਿੰਜਣ’ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੁਣ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਚ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ‘ਚ ਇਹ ਵੇਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਕੀ ਇਸ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬੁਣਕਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ‘ਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਕੇਂਦਰ ਵੱਲੋਂ ਜੈਵਿਕ ਕਪਾਹ ਨੂੰ ਕੋਈ ਠੋਸ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਰਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਅਤੇ ਰੇਖਾ ਰਾਣੀ ਵਰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਬਦਲਾਅ ਸੰਭਵ ਹੈ — ਬਸ ਇਸ ਨੂੰ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਜਵਾਬ ਦੇਵੋ