ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ: ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦਾ ਅਸਲ ਪੈਮਾਨਾ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਸਾ ਦੇ ਗੋਡਾਰਡ ਸਪੇਸ ਫਲਾਈਟ ਸੈਂਟਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਐਰੋਸਾਲ ਰਿਮੋਟ ਸੈਂਸਿੰਗ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਹੀਰੇਨ ਜੇਠਵਾ ਨੇ 9 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ 1 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ 9 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਦੋਵਾਂ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 34,000 ਹੈ — ਜਦਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਲਗਭਗ 4,500 ਦੱਸੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੇਠਵਾ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਾ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਸੱਤ ਗੁਣਾ ਘੱਟ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਨਾਸਾ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ
ਜੇਠਵਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਯੰਤਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੁਪਹਿਰ ਲਗਭਗ 1:30 ਵਜੇ 4,089 ਅੱਗਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਲਗਭਗ 4 ਵਜੇ 4,196 ਅੱਗਾਂ ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਰੈਜ਼ੋਲਿਊਸ਼ਨ ਵਾਲੇ VIIRS ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਠੀਕ ਕਰਨ ਮਗਰੋਂ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 34,000 ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 5 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਲਈ 1 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ 5 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ 27,000 ਅੱਗਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਹਰ ਅੱਗ ਨੂੰ ਫੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
ਸਰਕਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗਾਂ ਕਿਉਂ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ
ਸਰਕਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਿੰਨ ਧਰੁਵੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਾਲੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ — ਟੈਰਾ, ਐਕੁਆ ਅਤੇ ਸੁਓਮੀ-ਐੱਨਪੀਪੀ — ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਖੇਤਰ ਉੱਤੋਂ ਦੇਰ ਸਵੇਰ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। ਜੇਠਵਾ ਮੁਤਾਬਕ ਕਿਸਾਨ ਹੁਣ ਪਰਾਲੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ, ਅਕਸਰ ਸ਼ਾਮ 4 ਤੋਂ 5 ਵਜੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਸਾੜਨ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੱਗਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੁਝ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ — ਇਸ ਲਈ ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 2021 ਤੱਕ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਾੜਨਾ ਦੁਪਹਿਰ 1 ਤੋਂ 2 ਵਜੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਪਰ 2022 ਤੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਸਿਖਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੇਰ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਰੋ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾੜਨ ਦੇ ਸਿਖਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੁਪਹਿਰ 1:30 ਤੋਂ ਬਦਲ ਕੇ ਸ਼ਾਮ 5 ਵਜੇ ਹੋਣਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੌਂਸਲ ਆਨ ਐਨਰਜੀ, ਐਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟ ਐਂਡ ਵਾਟਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਗਰਾਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੈਟੇਲਾਈਟਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ 375 ਮੀਟਰ ਤੋਂ ਛੋਟੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਵਾਰ ਲੰਘਦੇ ਹਨ।
ਤਾਜ਼ਾ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜੇ: 4,657 ਮਾਮਲੇ, 1,442 FIR
ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੰਜਾਬ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ 9 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦੇ 4,657 ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 1,442 FIR ਦਰਜ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ₹7.28 ਕਰੋੜ ਦਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ₹3.36 ਕਰੋੜ ਵਸੂਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ 3,845 ਖੇਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ 1,675 ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸਾੜਨ ਦੇ ਸਬੂਤ ਮਿਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਮਿਸ਼ਨ (CAQM) ਨੇ 8 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ 4,459 ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਕੱਲੇ 1,152 ਮਾਮਲੇ ਸਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਰਨ ਤਾਰਨ 654 ਮਾਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ 592, ਸੰਗਰੂਰ 488, ਬਠਿੰਡਾ 406 ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ 288 ਮਾਮਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਟਾਈ ਰਾਜ ਦੇ 32.87 ਲੱਖ ਹੈਕਟੇਅਰ ਰਕਬੇ ਦੇ 93.70 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਪਿਛੋਕੜ: ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲਾ ਉਛਾਲ ਤੇ ਕਣਕ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਦਾ ਦਬਾਅ
ਇਸ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, 8 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਦਰਜ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ 1,152 ਅੱਗਾਂ ਲੱਗੀਆਂ — ਸੰਗਰੂਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਦਿਨ 194 ਅੱਗਾਂ ਦਰਜ ਹੋਈਆਂ। ਕਣਕ ਦੀ ਬਿਜਾਈ ਲਈ 15 ਨਵੰਬਰ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਤਰੀਕ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਖੇਤ ਜਲਦੀ ਖਾਲੀ ਕਰਨ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਬਿਜਾਈ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ 30 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 1,017 ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਮਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ 18 ਨੋਡਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹੈ।
ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਵਾ ’ਤੇ ਅਸਰ ਤੇ ਅੱਗੇ ਕੀ
ਇਸ ਫ਼ਰਕ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਸਰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਵਾ ਦੇ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ’ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੌਂਸਲ ਆਨ ਐਨਰਜੀ, ਐਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟ ਐਂਡ ਵਾਟਰ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ’ਤੇ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨਾ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ PM2.5 ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ 40 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੂਚਕ ਅੰਕ 499 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਗੰਭੀਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ’ਤੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਰਾਬ ਹਵਾ ਦਰਜ ਹੋਈ। ਸਰਕਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਅਧਾਰਤ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਨੇ ਸਾੜਨ ਦੇ ਪੈਮਾਨੇ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਭੂਮਿਕਾ ’ਤੇ ਨਵੇਂ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸਰਕਾਰ ਸ਼ਾਮ ਵੇਲੇ ਸਾੜੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਤਰੀਕਾ ਬਦਲੇਗੀ — ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਗਿਣਤੀ ਹੀ ਅਧੂਰੀ ਹੈ, ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਅਸਲ ਅਸਰ ਮਾਪਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਸਾਫ਼ ਹੈ: ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੈਪੀ ਸੀਡਰ ਜਾਂ ਸੁਪਰ ਸੀਡਰ ਨਾਲ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣਾ ਹੀ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ।




ਜਵਾਬ ਦੇਵੋ