ਸਰਦੀਆਂ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਬੱਚਿਆਂ ’ਚ ਖੰਘ-ਜ਼ੁਕਾਮ ਆਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਖੰਘ ਨੂੰ ਮੌਸਮੀ ਸਮਝ ਕੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਭਾਰੀ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। 12 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਮਨਾਏ ਗਏ ਵਿਸ਼ਵ ਨਿਮੋਨੀਆ ਦਿਵਸ ਮੌਕੇ ਮਾਹਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਮੌਸਮ ’ਚ ਬੱਚਿਆਂ ’ਚ ਨਿਮੋਨੀਆ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਪਛਾਣਨਾ ਹੀ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ’ਚ ਨਿਮੋਨੀਆ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਛੂਤ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਖ਼ਾਸ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ’ਚ ਨਿਮੋਨੀਆ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ?
ਭਾਰਤ ’ਚ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ’ਚ ਨਿਮੋਨੀਆ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੈਂਪਲ ਰਜਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਸਿਸਟਮ ਦੇ 2021–23 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 0 ਤੋਂ 4 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ’ਚੋਂ 16.3 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਿਮੋਨੀਆ ਸੀ — ਇਹ ਇਸ ਉਮਰ ਸਮੂਹ ’ਚ ਮੌਤ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਫੋਰਮ ਆਫ਼ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਰੈਸਪੀਰੇਟਰੀ ਸੋਸਾਇਟੀਜ਼ ਦੇ 2025 ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ’ਚ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 1,29,000 ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਨਿਮੋਨੀਆ ਕਾਰਨ ਜਾਨ ਗੁਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਯੂਨੀਸੈਫ਼ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ’ਚ ਹਰ ਸਾਲ 7,25,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 1,90,000 ਨਵਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਨਿਮੋਨੀਆ ਨਾਲ ਮਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਨਿਮੋਨੀਆ ਦਿਵਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ — “ਨਿਮੋਨੀਆ ਕੰਟਰੋਲ ਦਾ ਨਵਾਂ ਦੌਰ” — ਜਿਸ ’ਚ ਟੀਕਾਕਰਨ, ਜਲਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ’ਚ ਹੋਈ ਤਰੱਕੀ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ।
ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਖ਼ਤਰਾ ਕਿਉਂ ਵਧਦਾ ਹੈ?
ਸਰਦੀਆਂ ’ਚ ਠੰਢ, ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਵਾਇਰਸ ਲਾਗਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ 15 ਨਵੰਬਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਦਿੱਲੀ ’ਚ ਹਵਾ ਫਿਰ ‘ਗੰਭੀਰ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ’ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ — ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਆਈਆਈਟੀ ਦਿੱਲੀ ’ਤੇ AQI 425 ਅਤੇ ਆਈਟੀਓ ’ਤੇ 415 ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਵੀ ਸਰਦੀਆਂ ’ਚ ਧੁੰਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹਰ ਸਾਲ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਰ ਨਿਮੋਨੀਆ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ’ਚ ਜਲਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮੌਜੂਦ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪੈਸੀਫਿਕ ਵਨਹੈਲਥ ਦੇ ਸਾਹ ਰੋਗ ਮਾਹਰ ਡਾ. ਆਦਿਤਿਆ ਕੇ. ਚਾਵਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਫੇਫੜੇ ਅਜੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹ ਤੰਤਰ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਕਣਾਂ ਅਤੇ ਲਾਗਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚੇਤਾਵਨੀ ਵਾਲੇ ਲੱਛਣ — ਕਦੋਂ ਤੁਰੰਤ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ ਜਾਓ
ਡਾਕਟਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਲੱਛਣ ਦਿਖਣ ’ਤੇ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ: ਲਗਾਤਾਰ ਖੰਘ, ਬੁਖ਼ਾਰ, ਤੇਜ਼ ਜਾਂ ਔਖਾ ਸਾਹ, ਸਾਹ ਲੈਂਦਿਆਂ ਛਾਤੀ ਦਾ ਅੰਦਰ ਧੱਸਣਾ, ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਖਾਣਾ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸੁਸਤੀ ਜਾਂ ਨੀਂਦ ਆਉਣੀ। ਪੈਸੀਫਿਕ ਵਨਹੈਲਥ ਦੇ ਬਾਲ ਰੋਗ ਮਾਹਰ ਡਾ. ਜ਼ਾਹਿਦ ਅਲੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਾਹ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ’ਚ ਬਦਲਾਅ ਵੱਲ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ — ਸਾਹ ਤੇਜ਼ ਜਾਂ ਔਖਾ ਹੋਣਾ, ਛਾਤੀ ਅੰਦਰ ਧੱਸਣਾ, ਲਗਾਤਾਰ ਬੁਖ਼ਾਰ, ਖਾਣਾ ਘੱਟ ਲੈਣਾ ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਨੀਂਦ ਗੰਭੀਰ ਲੱਛਣ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ’ਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। “ਨਿਮੋਨੀਆ ਨੂੰ ਆਮ ਮੌਸਮੀ ਖੰਘ-ਜ਼ੁਕਾਮ ਸਮਝ ਕੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ,” ਡਾ. ਚਾਵਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਜੇ ਬੱਚਾ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੁਸਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਦੁੱਧ ਪੀਣਾ ਛੱਡ ਦੇਵੇ ਜਾਂ ਸਾਹ ਲੈਣ ’ਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰ ਕੀਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲੱਛਣ ਗੰਭੀਰ ਹੋਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ — ਜਲਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਇਲਾਜ ਹੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਕਾਬੂਯੋਗ ਤੋਂ ਜਾਨਲੇਵਾ ਬਣਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ।
ਟੀਕਾਕਰਨ — ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੁਰੱਖਿਆ
ਡਾਕਟਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਟੀਕਾਕਰਨ ਨਿਮੋਨੀਆ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸਰਦਾਰ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਇਮਿਊਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤਹਿਤ ਯੋਗ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਮੋਕੌਕਲ ਕੰਜੂਗੇਟ ਵੈਕਸੀਨ (PCV) ਮੁਫ਼ਤ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ — 6 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਅਤੇ 14 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ’ਤੇ, ਅਤੇ 9 ਮਹੀਨਿਆਂ ’ਤੇ ਬੂਸਟਰ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਟੀਕਾ ਨਿਮੋਕੌਕਸ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਕਾਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗੰਭੀਰ ਇਨਫੈਕਸ਼ਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਮੋਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਖ਼ਸਰਾ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਖੰਘ ਦੇ ਟੀਕੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਸਾਹ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਟੀਕਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਮੋਨੀਆ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾਉਂਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਜਲਦੀ ਨਿਦਾਨ ਅਤੇ ਸਹੀ ਇਲਾਜ ਵੀ ਓਨੇ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਪੈਸੀਫਿਕ ਵਨਹੈਲਥ ਦੀ ਬਾਲ ਰੋਗ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਮੁਖੀ ਡਾ. ਨੀਤਾ ਕੇਜਰੀਵਾਲ ਨੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਟੀਕਾਕਰਨ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਟੀਕੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਲਗਵਾਉਣ।
ਪਿਛੋਕੜ — ਨਿਮੋਨੀਆ ਹੁੰਦਾ ਕੀ ਹੈ?
ਨਿਮੋਨੀਆ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਬੈਕਟੀਰੀਆ, ਵਾਇਰਸ ਜਾਂ ਫੰਗਸ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੰਘ ਜਾਂ ਛਿੱਕ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਤੱਕ ਫੈਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲਾਗ ਨਾਲ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹਵਾ ਵਾਲੀਆਂ ਥੈਲੀਆਂ ’ਚ ਸੋਜ ਅਤੇ ਤਰਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਮੇ ਜਾਂ ਘੱਟ ਵਜ਼ਨ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ, ਪੂਰਾ ਟੀਕਾਕਰਨ ਨਾ ਹੋਏ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਬੱਚੇ ਇਸਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰੇ ’ਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਮੁਤਾਬਕ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਦਾ ਸਬੰਧ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿਮੋਨੀਆ ਮੌਤਾਂ ਦੇ ਲਗਭਗ 60 ਫ਼ੀਸਦੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹੈ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਦਵਾਈਆਂ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ — ਐਂਟੀਬਾਇਓਟਿਕ ਵਾਇਰਸ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਨਿਮੋਨੀਆ ’ਤੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਬਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਹੀ ਇਲਾਜ ’ਚ ਦੇਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਕੀ — ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਸਲਾਹ
ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਮੌਸਮ ’ਚ ਮਾਪੇ ਕੁਝ ਸਧਾਰਨ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ: ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਧੂੰਏਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹਵਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖੋ, ਘਰ ਨੂੰ ਧੂੰਆਂ-ਮੁਕਤ ਰੱਖੋ, ਬੱਚੇ ਦੇ ਟੀਕੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਲਗਵਾਓ, ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਦਿਓ ਅਤੇ ਉਸ ਮਗਰੋਂ ਉਮਰ ਮੁਤਾਬਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਖਾਣਾ ਦਿਓ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਖੇਡਣ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਜੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਖੰਘ-ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਹ ’ਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਦਿਖੇ ਤਾਂ ਘਰੇਲੂ ਨੁਸਖ਼ਿਆਂ ਜਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੋ — ਤੁਰੰਤ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਵੀਂ ਦਵਾਈ ਜਾਂ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਦਾ ਸਾਫ਼ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ: ਬੱਚੇ ਦੇ ਸਾਹ ’ਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੋ — ਜਲਦੀ ਪਛਾਣ ਹੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।




[…] ਬੱਚੇ ਦੀ ਖੰਘ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਨਾ ਲਓ! ਸਰਦੀਆਂ ’ਚ ਨਿ… […]