ਸ਼ੂਗਰ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੇਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ — ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਓਨਾ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪੀਜੀਆਈ (PGIMER) ਦੀ ਨਵੀਂ ਖੋਜ ’ਚ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਟਾਈਪ-1 ਸ਼ੂਗਰ ਨਾਲ ਜੀ ਰਹੇ ਹਰ ਪੰਜਵੇਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਜਾਂ ਵਿਵਹਾਰਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੋਜ ‘ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਪੀਡੀਆਟ੍ਰਿਕ ਐਂਡੋਕ੍ਰਿਨੌਲੋਜੀ ਐਂਡ ਮੈਟਾਬੋਲਿਜ਼ਮ’ ’ਚ ਛਪੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਤੀਜੇ 15 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸ਼ੂਗਰ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ’ਚ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੀ ਜਾਂਚ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਖੋਜ ’ਚ ਕੀ ਮਿਲਿਆ?
ਖੋਜ ’ਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ 97 ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 4 ਤੋਂ 15 ਸਾਲ ਸੀ — ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ 59 ਲੜਕੇ ਅਤੇ 38 ਲੜਕੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਬੱਚੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਟਾਈਪ-1 ਸ਼ੂਗਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸਨ ਅਤੇ ਪੀਜੀਆਈ ’ਚ ਨਿਯਮਤ ਫਾਲੋ-ਅਪ ’ਤੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ। ਖੋਜ ’ਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ 20 ਫ਼ੀਸਦੀ ਬੱਚੇ ਮਾਨਸਿਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦੀ ਉਸ ਹੱਦ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਾਹਰ ਗੰਭੀਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੱਚੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਔਸਤ ਅੰਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਆਮ ਜਿਹੇ ਹੀ ਸਨ, ਪਰ ਹਰ ਪੰਜਵੇਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਅਸਲ ਤਕਲੀਫ਼ ਸੀ — ਜੋ ਔਸਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਸੀ: 24.5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਬੱਚਿਆਂ ’ਚ ਵਿਵਹਾਰਕ ਵਿਗਾੜ (conduct disorders), 24 ਫ਼ੀਸਦੀ ’ਚ ਬਿਸਤਰ ’ਚ ਪਿਸ਼ਾਬ, ਅੰਗੂਠਾ ਚੂਸਣਾ ਜਾਂ ਅਖਾਦਯ ਵਸਤੂਆਂ ਖਾਣ ਵਰਗੀਆਂ ਆਦਤਾਂ, 23 ਫ਼ੀਸਦੀ ’ਚ ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤਣਾਅ, 10 ਫ਼ੀਸਦੀ ’ਚ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ 7 ਫ਼ੀਸਦੀ ’ਚ ਉਦਾਸੀ (depression) ਦੇ ਲੱਛਣ ਮਿਲੇ। ਇੱਕੋ ਬੱਚੇ ’ਚ ਕਈ ਲੱਛਣ ਇਕੱਠੇ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਦਿਨ ’ਚ 8 ਵਾਰ ਸੂਈ — ਬੱਚੇ ’ਤੇ ਕੀ ਬੀਤਦੀ ਹੈ?
ਪੀਜੀਆਈ ਦੇ ਬਾਲ ਰੋਗ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰੋ. ਰਾਕੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਮੁਤਾਬਕ ਟਾਈਪ-1 ਸ਼ੂਗਰ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦਿਨ ’ਚ ਅੱਠ ਵਾਰ ਤੱਕ ਸੂਈ ਚੁਭੋਣੀ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਸ਼ੂਗਰ ਨਾਪਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੱਖਰੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਾਪੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ‘ਜ਼ਿੱਦੀ’ ਜਾਂ ‘ਨਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ’ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਲ ’ਚ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇਲਾਜ ਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਬੋਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੋਜ ’ਚ ਇਹ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਲਗਭਗ 72 ਫ਼ੀਸਦੀ ਬੱਚੇ ਦਿਨ ’ਚ ਤਿੰਨ ਇਨਸੁਲਿਨ ਟੀਕਿਆਂ ਵਾਲੀ ਰੁਟੀਨ ’ਤੇ ਸਨ, ਸਿਰਫ਼ 14 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨਵੇਂ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੇ ਚਾਰ ਟੀਕੇ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਲਗਭਗ 73 ਫ਼ੀਸਦੀ ਬੱਚੇ ਦਿਨ ’ਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਆਪਣੀ ਸ਼ੂਗਰ ਨਾਪਦੇ ਸਨ, 20 ਫ਼ੀਸਦੀ ਆਪ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ 25 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਚਮੜੀ ’ਚ ਬਦਲਾਅ ਆ ਗਏ ਸਨ। ਪੀਜੀਆਈ ’ਚ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ੂਗਰ ਦਿਵਸ ਮੌਕੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ’ਚ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਇਨਸੁਲਿਨ, ਸ਼ੂਗਰ ਨਾਪਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਸੈਂਸਰਾਂ ਦੇ ਖ਼ਰਚੇ ਦਾ ਬੋਝ, ਸ਼ੂਗਰ ਅਚਾਨਕ ਘੱਟ ਜਾਣ (ਹਾਈਪੋਗਲਾਈਸੀਮੀਆ) ਦਾ ਡਰ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਟੁੱਟਣ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਗੱਲ ਹੋਈ।
ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਤੇ ਸ਼ੂਗਰ ਕੰਟਰੋਲ ਦਾ ਸਬੰਧ
ਖੋਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸ਼ੂਗਰ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ੂਗਰ (HbA1c) ਵੱਧ ਸੀ, ਸ਼ੂਗਰ ਵਧਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ’ਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਇਆ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਸਬੰਧ HbA1c ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ HbA1c ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ’ਚ ਦਾਖ਼ਲਿਆਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਨੇ ਮਾਨਸਿਕ ਅੰਕਾਂ ’ਚ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 7.5 ਅਤੇ 16 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਸਮਝਾਇਆ। ਖੋਜਕਰਤਾ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਮਾੜਾ ਸ਼ੂਗਰ ਕੰਟਰੋਲ ਹੀ ਤਣਾਅ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਜਾਂ ਤਣਾਅ ਹੀ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾਖ਼ਲੇ ਦਾ — ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦੇ ਹਨ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਟੁੱਟਦੀ ਹੈ, ਚਿੰਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਥਕਾਵਟ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਉੱਧਰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲ ਨਿਯਮਤ ਜਾਂਚ, ਟੀਕੇ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਨਿਭਾਉਣੀ ਔਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ — ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਲਗਭਗ 1.9 ਕਰੋੜ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲੀ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ’ਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ੂਗਰ ਵਾਲੇ 26.7 ਫ਼ੀਸਦੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਗਾੜ ਵੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੂਗਰ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ’ਚ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 11.6 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ।
ਪਿਛੋਕੜ — ਟਾਈਪ-1 ਸ਼ੂਗਰ ਕੀ ਹੈ?
ਟਾਈਪ-1 ਸ਼ੂਗਰ ’ਚ ਬੱਚੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਇਨਸੁਲਿਨ ਬਣਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਬਾਹਰੋਂ ਇਨਸੁਲਿਨ ਲੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਟਾਈਪ-2 ਸ਼ੂਗਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵੱਡਿਆਂ ’ਚ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਖੋਜ ਪੱਤਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰਤ ’ਚ 15 ਸਾਲ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਲੱਖ ਬੱਚੇ ਟਾਈਪ-1 ਸ਼ੂਗਰ ਨਾਲ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ — ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਬੱਚਿਆਂ ’ਚੋਂ ਲਗਭਗ ਹਰ ਪੰਜਵਾਂ ਬੱਚਾ ਭਾਰਤੀ ਹੈ। ਪੀਜੀਆਈ ਦੀ ਖੋਜ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਬੱਚਿਆਂ ’ਚੋਂ ਲਗਭਗ 48 ਫ਼ੀਸਦੀ ਘੱਟ ਆਮਦਨੀ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਸਨ, 39 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ 96 ਫ਼ੀਸਦੀ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਛੇ ਫ਼ੀਸਦੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਥਾਈਰਾਇਡ ਅਤੇ 11 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨੂੰ ਸੀਲੀਐਕ ਬਿਮਾਰੀ ਵੀ ਸੀ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ’ਚ ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜਾਲ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਹਾਰਾ ਡਾਕਟਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ।
ਮਾਪਿਆਂ ਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਕੀ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੂਗਰ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ’ਚ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗਿਆਂ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਦੀ ਮਦਦ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇ — ਸਿਰਫ਼ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੀ ਖ਼ੁਰਾਕ ਅਤੇ ਸ਼ੂਗਰ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦੇਖਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਪੀਜੀਆਈ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ’ਚ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਫੰਡਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਗਰ ਦੇਖਭਾਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਅਤੇ ‘ਸ਼ੂਗਰ-ਅਨੁਕੂਲ ਸਕੂਲਾਂ’ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਬੱਚਾ ਸਕੂਲ ’ਚ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਮ ਜਾਂ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੂਗਰ ਨਾਪ ਸਕੇ, ਇਨਸੁਲਿਨ ਲੈ ਸਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਤੇ ਖੇਡਾਂ ’ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਸਕੇ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਸਹਿਪਾਠੀਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਦੌਰਾਨ ਕੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਣਜਾਣਪਣ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਮਨੋਬਲ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਖੋਜ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ: ਇਹ ਸਿਰਫ਼ 97 ਬੱਚਿਆਂ ’ਤੇ ਹੋਈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਫਾਲੋ-ਅਪ ’ਤੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ — ਇਸ ਲਈ ਨਤੀਜੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰ ਬੱਚੇ ’ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ।
ਅੱਗੇ ਕੀ — ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਸਲਾਹ
ਜੇ ਤੁਹਾਡਾ ਬੱਚਾ ਟਾਈਪ-1 ਸ਼ੂਗਰ ਨਾਲ ਜੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ’ਚ ਬਦਲਾਅ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਓ: ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੜਚਿੜਾਪਨ, ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ, ਖਾਣਾ ਘੱਟ ਖਾਣਾ, ਨੀਂਦ ’ਚ ਬਦਲਾਅ, ਬਿਸਤਰ ’ਚ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਟੀਕੇ-ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ — ਇਹ ਸਭ ਸਿਰਫ਼ ‘ਜ਼ਿੱਦ’ ਨਹੀਂ, ਮਦਦ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੋ, ਉਸਨੂੰ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸੋ। ਸ਼ੂਗਰ ਕੰਟਰੋਲ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਹਸਪਤਾਲ ਜਾਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੱਛਣ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੋ — ਬੱਚੇ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਦਵਾਈ ਜਾਂ ਇਲਾਜ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਖੋਜ ਦਾ ਸਾਫ਼ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ: ਸ਼ੂਗਰ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ’ਚ ਇਨਸੁਲਿਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਇਲਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ:




ਜਵਾਬ ਦੇਵੋ