ਸਰਦੀ ਆ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਵਧ ਰਹੀ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ — ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਦੀ ਕਮੀ। ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਧੁੱਪ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਘੱਟ ਪਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਰਦੀ ’ਚ ਦਿਨ ਛੋਟੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਸੂਰਜ ਨੀਵਾਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ’ਚ ਧੁੰਦ ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਮੌਸਮ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅੰਕੜੇ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ?
ਮੈਟਰੋਪੋਲਿਸ ਹੈਲਥਕੇਅਰ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ’ਚ 2019 ਤੋਂ ਜਨਵਰੀ 2025 ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਭਰ ’ਚ ਕੀਤੇ ਗਏ 22 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਟੈਸਟਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ’ਚ 46.5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਦੀ ਘਾਟ ਮਿਲੀ ਤੇ ਹੋਰ 26 ਫ਼ੀਸਦੀ ’ਚ ਇਸ ਦਾ ਪੱਧਰ ਲੋੜ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸੀ — ਯਾਨੀ ਹਰ ਚਾਰ ’ਚੋਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਡਾਕਟਰ ਨੇ ‘ਦ ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ’ ’ਚ ਇਸੇ ਮਹੀਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਮਰ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ’ਚ 70 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰਤੀ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਨੇ। ਟਾਟਾ 1mg ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ’ਚ ਵੀ ਕਰੀਬ 76 ਫ਼ੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਘੱਟ ਪਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੇ 25 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ’ਚ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 84 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
ਸਰਦੀ ’ਚ ਧੁੱਪ ਕਿਉਂ ਘੱਟ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ?
ਸਰੀਰ ’ਚ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਉਦੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ UVB ਕਿਰਨਾਂ ਚਮੜੀ ’ਤੇ ਪੈਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਸਰਦੀ ’ਚ ਸੂਰਜ ਨੀਵਾਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ UVB ਕਿਰਨਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਦਿਨ ਵੀ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਤਿੰਨ ਆਮ ਆਦਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਗਾੜਦੀਆਂ ਨੇ — ਪਹਿਲਾ, ਖਿੜਕੀ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ UVB ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਧੁੱਪ ਵਾਲੀ ਖਿੜਕੀ ਕੋਲ ਬੈਠਣ ਨਾਲ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਦੂਜਾ, ਸਰਦੀ ’ਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੇ ਧੁੰਦ UVB ਨੂੰ ਸੋਖ ਲੈਂਦੇ ਨੇ — 2021 ’ਚ ‘ਕਮਿਊਨੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਅਰਥ ਐਂਡ ਐਨਵਾਇਰਨਮੈਂਟ’ ’ਚ ਛਪੀ ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ’ਚ ਸੂਖਮ ਕਣ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ 60 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਨੇ। ਤੀਜਾ, ਅਸੀਂ ਦਿਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕੀਲੇ ਘੰਟੇ ਘਰ ਜਾਂ ਦਫ਼ਤਰ ਅੰਦਰ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਬਾਹਰ ਸਿਰਫ਼ ਸਵੇਰੇ ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਧੁੱਪ ਕਿਵੇਂ ਲੈਣੀ ਹੈ?
ਮਾਹਿਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰਦੀ ’ਚ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਮਾਂ ਸਵੇਰੇ 10 ਵਜੇ ਤੋਂ ਦੁਪਹਿਰ 3 ਵਜੇ ਤੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ UVB ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ। ਹਫ਼ਤੇ ’ਚ ਕੁਝ ਦਿਨ 20 ਤੋਂ 30 ਮਿੰਟ ਸਿੱਧੀ ਧੁੱਪ ’ਚ ਬਾਹਾਂ ਤੇ ਚਿਹਰਾ ਨੰਗਾ ਰੱਖ ਕੇ ਬੈਠਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਂਵਲੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਲਾਨਿਨ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਬਣਨ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਹੌਲੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੱਤ ਜਾਂ ਬਾਲਕਨੀ ’ਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸੈਰ, ਜਾਂ ਨੇੜੇ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਤੱਕ ਪੈਦਲ ਜਾਣਾ, ਇਸ ਆਦਤ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੀ ਤੇ ਨਿਯਮਿਤ ਧੁੱਪ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਛੁੱਟੀ ਵਾਲੀ ਧੁੱਪ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਹੈ — ਪਰ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸਾੜਨ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਖਾਣੇ ’ਚ ਕੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੀਏ?
ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਪੂਰਾ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਖਾਣਿਆਂ ’ਚ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚਰਬੀ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰਡੀਨ ਤੇ ਮੈਕਰਲ, ਅੰਡੇ ਦੀ ਜ਼ਰਦੀ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ’ਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਮਸ਼ਰੂਮ ਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਮਿਲਾਇਆ ਹੋਇਆ (ਫ਼ੋਰਟੀਫ਼ਾਈਡ) ਦੁੱਧ ਤੇ ਅਨਾਜ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਨੇ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਗੈਸਟਰੋਐਂਟਰੋਲੋਜਿਸਟ ਡਾ. ਸੁਮਨਾ ਮੂਲੇ ਮੁਤਾਬਕ UV ਰੌਸ਼ਨੀ ’ਚ ਰੱਖੇ ਸਫ਼ੈਦ ਬਟਨ ਮਸ਼ਰੂਮ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਔਂਸ ਮਾਤਰਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੋੜ ਦਾ ਕਰੀਬ 100 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ — ਪੈਕਟ ’ਤੇ ‘UV-ਟ੍ਰੀਟਿਡ’ ਜਾਂ ‘ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ’ ਲਿਖਿਆ ਦੇਖੋ। ਭਾਰਤੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਖੋਜ ਪਰਿਸ਼ਦ (ICMR-NIN) ਮੁਤਾਬਕ ਬਾਲਗਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਲੋੜ ਕਰੀਬ 600 IU ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਇਕੱਲੇ ਇਹ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ — ਇਸ ਲਈ ਧੁੱਪ ਹੀ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਟੈਸਟ ਕਦੋਂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਜੇ ਸਰਦੀ ’ਚ ਗੋਡਿਆਂ ਜਾਂ ਪਿੱਠ ’ਚ ਦਰਦ, ਬਿਨਾਂ ਵਜ੍ਹਾ ਥਕਾਵਟ ਜਾਂ ਮਨ ਉਦਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਕੇ 25(OH)D ਖੂਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। 20 ng/ml ਤੋਂ ਘੱਟ ਪੱਧਰ ਘਾਟ, 20 ਤੋਂ 30 ਘੱਟ ਪੱਧਰ ਤੇ 30 ਤੋਂ 100 ਸਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂਚ ਲਈ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਪੱਧਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬਦਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਜਾਂਚ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ 8 ਤੋਂ 12 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪਿਛੋਕੜ
ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਹੱਡੀਆਂ ਲਈ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਸੋਖਣ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਰੋਗ-ਰੋਕੂ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ’ਚ ਇਸ ਦੀ ਘਾਟ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ — 2021 ’ਚ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਧਿਐਨਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ’ਚ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਬਾਲਗਾਂ ’ਚ 67 ਫ਼ੀਸਦੀ ਘਾਟ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਸਰਦੀ ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਇਸ ਪੁਰਾਣੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਨੇ।
ਅੱਗੇ ਕੀ
ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਖ਼ੁਰਾਕ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਤੈਅ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ — ਵੱਧ ਖ਼ੁਰਾਕ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵਿਟਾਮਿਨ ਡੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵੀ ਨੇ। 60,000 IU ਵਾਲੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਸੈਸ਼ੇ ਗੰਭੀਰ ਘਾਟ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ’ਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਗੋਲੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਓ, ਫਿਰ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ — ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬੱਚਿਆਂ, ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ।
ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ:




ਜਵਾਬ ਦੇਵੋ