ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਸਰਦੀ ਨੇ ਦਸਤਕ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ — ਸਵੇਰੇ ਧੁੰਦ, ਦਿਨ ਛੋਟੇ ਤੇ ਧੁੱਪ ਘੱਟ। ਇਸੇ ਮੌਸਮ ’ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਥਕਾਵਟ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਦਰਦ ਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੱਛਣ ਸਿਰਫ਼ ਠੰਢ ਦਾ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ — ਸਰਦੀ ’ਚ ਵਿਟਾਮਿਨ D ਦੀ ਕਮੀ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਧੁੱਪ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਵੀ ਇਹ ਕਮੀ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹੈ। ਵਿਟਾਮਿਨ D ਨੂੰ ‘ਸਨਸ਼ਾਈਨ ਵਿਟਾਮਿਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੀਰ ਇਸਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ’ਚ ਕਮੀ ਕਿੰਨੀ ਆਮ ਹੈ?
ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੋਸ਼ਣ ਸਰਵੇਖਣ (CNNS 2016–18) ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ 10 ਤੋਂ 19 ਸਾਲ ਦੇ ਲਗਭਗ 23.9 ਫ਼ੀਸਦੀ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ’ਚ ਵਿਟਾਮਿਨ D ਦੀ ਕਮੀ ਪਾਈ ਗਈ, ਤੇ ਸਰਦੀ ਦਾ ਮੌਸਮ ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਏਮਜ਼ ਜੋਧਪੁਰ ਦੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ 11,428 ਖੂਨ ਜਾਂਚਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰ ਕੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਲਗਭਗ 60 ਫ਼ੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਕਮੀ ਸੀ, ਤੇ ਸਰਦੀ (ਅਕਤੂਬਰ–ਮਾਰਚ) ’ਚ ਔਸਤ ਪੱਧਰ ਗਰਮੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਰਿਹਾ। ਬ੍ਰਿਟੇਨ ’ਚ 30 ਅਕਤੂਬਰ 2026 ਨੂੰ ਆਈ BBC ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਥੇ ਵੀ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ’ਚੋਂ ਇੱਕ ਕਿਸ਼ੋਰ ਵਿਟਾਮਿਨ D ਦੀ ਕਮੀ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਧੁੱਪ ਘੱਟ ਮਿਲਣ ’ਤੇ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਹਰ ਥਾਂ ਵਧਦੀ ਹੈ।
ਕਮੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕੀ ਹਨ?
ਹਲਕੀ ਕਮੀ ’ਚ ਅਕਸਰ ਕੋਈ ਸਾਫ਼ ਲੱਛਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮੀ ਹੋਣ ’ਤੇ ਥਕਾਵਟ, ਪਿੱਠ, ਕੁੱਲ੍ਹੇ ਤੇ ਲੱਤਾਂ ’ਚ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਦਰਦ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ’ਚ ਦਰਦ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਤੇ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ’ਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ’ਚ ਗੰਭੀਰ ਕਮੀ ਨਾਲ ਰਿਕੇਟਸ ਤੇ ਬਾਲਗਾਂ ’ਚ ਹੱਡੀਆਂ ਨਰਮ ਹੋਣ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਓਸਟੀਓਮਲੇਸ਼ੀਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਡਾਕਟਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੱਛਣ ਹੋਰ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ’ਚ ਵੀ ਦਿਖਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਲੱਛਣਾਂ ਤੋਂ ਕਮੀ ਦਾ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ — ਖੂਨ ਜਾਂਚ ਤੇ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੀ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ।
ਸਰਦੀ ’ਚ ਕਮੀ ਕਿਉਂ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?
ਸਰਦੀ ’ਚ ਦਿਨ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਲੋਕ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਚਮੜੀ ’ਤੇ ਧੁੱਪ ਘੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਸਰਦੀ ਦੀ ਧੁੰਦ ਤੇ ਧੂੰਏਂ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ — ਇੱਕ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਾ ’ਚ PM2.5 ਦੇ ਕਣ ਚਮੜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ UVB ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ 60 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਘਟਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗੂੜ੍ਹੀ ਚਮੜੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ’ਚ ਕਮੀ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਵਿਟਾਮਿਨ D ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਰਦੀ ’ਚ ਧੁੱਪ ਹੀ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਟਾਮਿਨ D ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਕਰੀਏ?
ਸਭ ਤੋਂ ਸੌਖਾ ਤਰੀਕਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਧੁੱਪ ’ਚ ਬਿਤਾਉਣਾ ਹੈ — ਸਵੇਰ ਦੀ ਹਲਕੀ ਧੁੱਪ ’ਚ 15–20 ਮਿੰਟ ਦੀ ਸੈਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਬੈਠਣਾ। ਖਾਣੇ ’ਚ ਚਰਬੀ ਵਾਲੀ ਮੱਛੀ (ਸੈਲਮਨ, ਸਾਰਡੀਨ), ਅੰਡੇ ਦੀ ਜ਼ਰਦੀ, ਖੁੰਬਾਂ ਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ D ਨਾਲ ਫੋਰਟੀਫਾਈਡ ਦੁੱਧ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ NHS ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਮਾਰਚ ਤੱਕ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਰੋਜ਼ 10 ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ (400 IU) ਵਿਟਾਮਿਨ D ਵਾਲਾ ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਲੈਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ICMR-NIN 2021 ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਭਾਰਤੀ ਬਾਲਗਾਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ਾਨਾ 600–800 IU ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਹੈ। ਪਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਦਵਾਈਆਂ ਲੈ ਰਹੇ ਹੋ।
ਪਿਛੋਕੜ: ਵਿਟਾਮਿਨ D ਚਮਤਕਾਰੀ ਦਵਾਈ ਨਹੀਂ
ਵਿਟਾਮਿਨ D ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਸੋਖਣ ’ਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕੋਈ ਚਮਤਕਾਰੀ ਦਵਾਈ ਨਹੀਂ — 25,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਹੋਏ ਵੱਡੇ VITAL ਅਧਿਐਨ ’ਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਵਿਟਾਮਿਨ D ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਕੈਂਸਰ ਜਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਰੋਕਣ ’ਚ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਕਮੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਨੂੰ ਸਿਹਤਮੰਦ ਖਾਣੇ, ਕਸਰਤ ਤੇ ਧੁੱਪ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ’ਚ ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਲੈਣਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ — ਇਸ ਨਾਲ ਖੂਨ ’ਚ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਤਲੀ, ਪਿਆਸ, ਗੁਰਦੇ ਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅੱਗੇ ਕੀ
ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਥਕਾਵਟ, ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਦਰਦ ਜਾਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਪਲੀਮੈਂਟ ਦੀ ਵੱਡੀ ਖੁਰਾਕ ਸ਼ੁਰੂ ਨਾ ਕਰੋ — ਪਹਿਲਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ 25-ਹਾਈਡ੍ਰੌਕਸੀ ਵਿਟਾਮਿਨ D ਵਾਲੀ ਖੂਨ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਹੀ ਖੁਰਾਕ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਰਦੀ ਦੇ ਇਹ ਮਹੀਨੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹਨ — ਰੋਜ਼ ਥੋੜ੍ਹੀ ਧੁੱਪ, ਸੰਤੁਲਿਤ ਖਾਣਾ ਤੇ ਨਿਯਮਤ ਕਸਰਤ ਨਾਲ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ:




[…] […]
[…] […]