ਪਰਾਲੀ ਹੀ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ! ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਵਾ ’ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਖੁਲਾਸਾ — ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ

ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ — ਹਰ ਸਾਲ ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਵਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬ-ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਿਐਨ ਇਸ ਆਮ ਧਾਰਨਾ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿੱਲੀ-ਐਨਸੀਆਰ ਦੀ ਹਵਾ ਦੀ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸਰੋਤ ਹਨ — ਗੱਡੀਆਂ, ਧੂੜ, ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ। ਇਹ ਖੋਜ ਕਿਓਟੋ ਸਥਿਤ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਫਾਰ ਹਿਊਮੈਨਿਟੀ ਐਂਡ ਨੇਚਰ (RIHN) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਆਕਾਸ਼ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਤਹਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ‘npj Climate and Atmospheric Science’ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਛਪੀ।

ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਕੀ ਪਾਇਆ?

ਅਧਿਐਨ ਟੀਮ ਨੇ ਪੰਜਾਬ (ਸਰੋਤ), ਹਰਿਆਣਾ (ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਇਲਾਕਾ) ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ-ਐਨਸੀਆਰ (ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ) ਵਿੱਚ 30 ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਛੋਟੇ PM2.5 ਮਾਪਕ ਯੰਤਰ ਲਾਏ ਅਤੇ 2022-2023 ਦੌਰਾਨ ਲਗਾਤਾਰ ਅੰਕੜੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿਖਰਲੇ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨ ਦੇ ਸਮੇਂ (ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ) ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿੱਲੀ-ਐਨਸੀਆਰ ਦੀ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ ਫ਼ਸਲੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੇ ਸਾੜਨ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਉੱਚ PM2.5 ਪੱਧਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਥਾਨਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਪਰਾਲੀ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਅੰਕੜੇ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਮੁਤਾਬਕ RIHN ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਲਗਭਗ 14 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਖੋਜ ਪੱਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਫਾਰ ਏਅਰ ਕੁਆਲਿਟੀ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ (CAQM) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਨੇ 16 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ 30 ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਦਾ PM2.5 ’ਤੇ ਅਸਰ 2022 ਵਿੱਚ 18 ਫ਼ੀਸਦੀ, 2023 ਵਿੱਚ 16 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਤੇ 2024 ਵਿੱਚ 9 ਫ਼ੀਸਦੀ ਪਾਇਆ। ਭਾਵ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਧਿਐਨ ਵੱਖਰੇ ਅੰਕੜੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਮੁੱਚੀ ਤਸਵੀਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ — ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਔਸਤਨ ਲਗਭਗ 10 ਤੋਂ 18 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ’ਤੇ ਵੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਔਸਤ ’ਤੇ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਵਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।

ਪਿਛੋਕੜ: ਅੰਕੜੇ ਘਟੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਹਵਾ ਖ਼ਰਾਬ ਕਿਉਂ?

ਇਸ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਵੀ ਇਸ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 15 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ 27 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਦੀਆਂ 717 ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਰਜ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੇ 890 ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਨ। ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 78 ਤੋਂ ਘਟ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ 22 ਰਹਿ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 28 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਔਸਤ AQI 235 ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 58 ਵਿੱਚੋਂ 31 ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। 23 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਹਵਾ ‘ਖ਼ਰਾਬ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ-ਐਨਸੀਆਰ ਵਿੱਚ ਗਰੇਡਡ ਰਿਸਪਾਂਸ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ (GRAP) ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ।

ਇਹ ਤਰਕ ਸਧਾਰਨ ਹੈ: ਜੇ ਪਰਾਲੀ ਹੀ ਇਕਲੌਤਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਪਰਾਲੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਘਟਣ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦਿਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ, ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਧੂੜ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਨਿਕਾਸ, ਕੂੜਾ ਸਾੜਨਾ ਅਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ਜਨਰੇਟਰ ਵਰਗੇ ਸਥਾਨਕ ਸਰੋਤ ਸਾਲ ਭਰ ਹਵਾ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ — ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਤੇ ਤਾਪਮਾਨ ਉਲਟਾਅ (ਇਨਵਰਜ਼ਨ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਫਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪਰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ: ‘ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ’ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਹੋਵੇਗਾ

ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨੁਕਸਾਨਰਹਿਤ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ — ਔਸਤ ਅੰਕੜਾ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਹਵਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ’ਤੇ ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ PM2.5 ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਗੱਲ — CAQM ਦੇ 2026 ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਅਸਲ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਘੱਟ ਦਿਖ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਗੱਲ — ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਲਈ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਦਿੱਲੀ ’ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅਸਰ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ।

ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੈ: ਪਰਾਲੀ ਇੱਕ ਯੋਗਦਾਨੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਕਲੌਤੀ ਜਾਂ ਮੁੱਖ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ। ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ‘ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਮਸਲਾ’ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਸਥਾਨਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸਰੋਤਾਂ ’ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਧਿਆਨ ਹਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ — ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ’ਤੇ ਸਾਰਾ ਦੋਸ਼ ਪਾ ਦੇਣਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।

ਅੱਗੇ ਕੀ?

ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦੋਹਰਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ-ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ — ਮਸ਼ੀਨਾਂ, ਬਾਇਓ-ਡੀਕੰਪੋਜ਼ਰ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਦੀ ਹੋਰ ਵਰਤੋਂ — ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਵੀ ਫ਼ਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਦਿੱਲੀ-ਐਨਸੀਆਰ ਵਿੱਚ ਵਾਹਨ, ਧੂੜ, ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਕੂੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ’ਤੇ ਸਖ਼ਤ, ਸਾਲ ਭਰ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਹਵਾ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤਕਰਤਾ ਦੋਵਾਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੀ ਇਹ ਦੱਸ ਸਕੇਗੀ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਕਦਮ ਕਿੰਨਾ ਅਸਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ — ਅਤੇ ਇਹੀ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਵੀ ਹੈ।

ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ:

• ਪਰਾਲੀ ਦੀਆਂ ਅੱਗਾਂ 700 ਤੋਂ ਪਾਰ! 27 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ 717 ਮਾਮਲੇ — ਤਰਨਤਾਰਨ ’ਚ 318, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ’ਚ 154
• ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ’ਤੇ ਸਮੌਗ ਦਾ ਚੁੱਪ ਹਮਲਾ! ਦਿੱਲੀ ’ਚ AQI 244 — ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ, ਬਚਾਅ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਜਾਣੋ
• ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਟੁੱਟਿਆ! 24 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ’ਚ 574 ਪਰਾਲੀ ਅੱਗਾਂ — ਤਰਨਤਾਰਨ-ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ’ਚ 414, 113 FIR ਤੇ 205 ਰੈੱਡ ਐਂਟਰੀਆਂ