ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਵਾ ਅੱਜ (ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ, 13 ਨਵੰਬਰ) ਸੀਜ਼ਨ ’ਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ‘ਗੰਭੀਰ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ’ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ (CPCB) ਮੁਤਾਬਕ ਸਵੇਰੇ 7 ਵਜੇ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਔਸਤ ਏਅਰ ਕੁਆਲਿਟੀ ਇੰਡੈਕਸ (AQI) 403 ਦਰਜ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂਕਿ ਭਾਰਤੀ ਉਸ਼ਣਕਟਿਬੰਧੀ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਸਥਾਨ (IITM) ਨੇ ਸਵੇਰੇ 9 ਵਜੇ ਤੱਕ AQI ਦੇ ਲਗਭਗ 428 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਇਆ ਸੀ। ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ 57 ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੇਂਦਰਾਂ ’ਚੋਂ 24 ’ਤੇ AQI 400 ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ — ਆਈਆਈਟੀ ਦਿੱਲੀ ਕੋਲ 479 ਅਤੇ ਏਮਜ਼ ਇਲਾਕੇ ’ਚ 417 ਦਰਜ ਹੋਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ: ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ’ਚ ਹਵਾ ਗੰਭੀਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ’ਚ ਰਹੀ, ਜਦੋਂਕਿ 12 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ AQI 409 ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ 350 (ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ) ਦਰਜ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਇਸ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹਵਾ ਦਾ ਅਸਰ ਹੁਣ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ’ਚ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ — ਸਾਹ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਦਮੇ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਹਸਪਤਾਲਾਂ ’ਚ ਮਰੀਜ਼ ਵਧੇ — OPD ’ਚ 10% ਤੱਕ ਵਾਧਾ
ਫੋਰਟਿਸ ਐਸਕੌਰਟਸ ਦੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਡਾ. ਅਵੀ ਕੁਮਾਰ ਮੁਤਾਬਕ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਹਵਾ ਵਿਗੜਦਿਆਂ ਹੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਫੋਰਟਿਸ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ’ਚ ਬਾਹਰੀ ਮਰੀਜ਼ ਵਿਭਾਗ (OPD) ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ’ਚ 7 ਤੋਂ 10 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਤੇ ਦਾਖ਼ਲਿਆਂ ’ਚ 5 ਤੋਂ 7 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ 5 ਤੋਂ 7 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਐਲਰਜੀ, ਨਮੂਨੀਆ ਅਤੇ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਲਾਗਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਧੇ ਹਨ — ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਸਾਹ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਐਲਰਜੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚ ਰਹੇ ਹਨ।
ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਬਾਲ ਰੋਗ ਮਾਹਰ ਡਾ. ਤਨੂ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ OPD ’ਚ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ ਲਗਭਗ 5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਧੇ ਹਨ। ਬੱਚੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੇਫੜੇ ਅਜੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦੌਰ ’ਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਲਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਸਿਰਫ਼ ਫੇਫੜੇ ਨਹੀਂ, ਦਿਲ ’ਤੇ ਵੀ ਅਸਰ
ਏਮਜ਼ ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਦੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਡਾ. ਗਿਰੀਸ਼ ਸਿੰਧਵਾਨੀ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਦਿਲ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਖੋਜਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਦਮਾ ਤੇ COPD ਵਰਗੀਆਂ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤਾਂ ਵਿਗੜਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਅਤੇ ਦਮੇ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸਰ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਹਸਪਤਾਲ (SGRH) ਦੇ ਮਾਹਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕਣ PM2.5 ਹਨ — ਇਹ ਨੱਕ ਦੇ ਫਿਲਟਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸਿਆਂ (ਐਲਵੀਓਲਾਈ) ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੋਂ ਖੂਨ ’ਚ ਮਿਲ ਕੇ ਸੋਜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਹਵਾ ’ਚ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਖੰਘ-ਜ਼ੁਕਾਮ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ।
ਕਿਹੜੇ ਲੱਛਣ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੋ
ਡਾਕਟਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਕੁਝ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ: ਆਕਸੀਜਨ ਦਾ ਪੱਧਰ ਘਟਣਾ, ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਛਾਤੀ ’ਚ ਜਕੜਨ ਜਾਂ ਬੁਖ਼ਾਰ ਜੋ ਘੱਟ ਨਾ ਹੋਵੇ — ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ’ਚ ਤੁਰੰਤ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲਗਾਤਾਰ ਖੰਘ, ਗਲੇ ’ਚ ਖਰਾਸ਼, ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਜਲਨ ਅਤੇ ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣਾ ਵੀ ਇਸ ਹਵਾ ਦੇ ਆਮ ਅਸਰ ਹਨ, ਪਰ ਜੇ ਲੱਛਣ ਵਧਦੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਦਮੇ ਜਾਂ ਸਾਹ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲੇ ਮਰੀਜ਼ ਆਪਣੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਦਵਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਦਵਾਈ ਨਾ ਬਦਲਣ।
ਬਚਾਅ ਲਈ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਲਾਹਾਂ
1. N95 ਮਾਸਕ ਪਹਿਨੋ: ਬਾਹਰ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ N95 ਮਾਸਕ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਹਵਾ ’ਚ ਤੈਰਦੇ ਬਰੀਕ ਕਣਾਂ ਦਾ 95 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਕੱਪੜੇ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਸਾਧਾਰਨ ਸਰਜੀਕਲ ਮਾਸਕ PM2.5 ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਮੌਸਮ ’ਚ ਉਸ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੋ।
2. ਘਰ ’ਚ ਏਅਰ ਪਿਊਰੀਫਾਇਰ: HEPA ਫਿਲਟਰ ਵਾਲਾ ਏਅਰ ਪਿਊਰੀਫਾਇਰ ਹਵਾ ’ਚੋਂ 0.3 ਮਾਈਕਰੋਨ ਆਕਾਰ ਦੇ ਕਣਾਂ ਦਾ 99.97 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਹਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਖਿੜਕੀਆਂ-ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਰੱਖ ਕੇ ਪਿਊਰੀਫਾਇਰ ਚਲਾਉਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਫ਼ਾਇਦੇਮੰਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
3. ਭਾਫ਼ ਤੇ ਪਾਣੀ: ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਫ਼ ਲੈਣ ਨਾਲ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਨਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੀਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਰੀਰ ’ਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕਣਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਘੱਟ ਹੋਵੇ।
4. ਬਾਹਰ ਘੱਟ ਨਿਕਲੋ: ਜਿੰਨਾ ਹੋ ਸਕੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹੋ, ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਧੂੰਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਘਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਸੈਰ ਜਾਂ ਕਸਰਤ ਇਸ ਸਮੇਂ ਟਾਲ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
5. ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ: ਕੇਂਦਰੀ ਸਿਹਤ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੀ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਲਾਹ ਮੁਤਾਬਕ ਹਵਾ ਮਾੜੀ ਹੋਣ ’ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਘਟਾਓ, ਸਖ਼ਤ ਸਰੀਰਕ ਕਸਰਤ ਨਾ ਕਰਵਾਓ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਦਮੇ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਵਾਧੂ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੈਣ ’ਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਓ।
ਪਿਛੋਕੜ — ਹਰ ਸਾਲ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਸੰਕਟ
ਦਿੱਲੀ-ਐੱਨਸੀਆਰ ’ਚ ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਫਰਵਰੀ ਦੌਰਾਨ ਹਵਾ ਦਾ ਸੰਕਟ ਹਰ ਸਾਲ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਅੱਗ, ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਧੂੜ ਅਤੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਜੰਮ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ AQI ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। AQI ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 201–300 ‘ਮਾੜਾ’, 301–400 ‘ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ’ ਅਤੇ 401–500 ‘ਗੰਭੀਰ’ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — 401 ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੀ ਹਵਾ ਤੰਦਰੁਸਤ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਮਿਸ਼ਨ (CAQM) ਨੇ 6 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਹੀ AQI 382 ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਗਰੇਡਿਡ ਰਿਸਪਾਂਸ ਐਕਸ਼ਨ ਪਲਾਨ (GRAP) ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੜਾਅ ਲਾਗੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਨਿਰਮਾਣ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਅੱਗੇ ਕੀ
ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਮੁਤਾਬਕ 15 ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ ਅੰਸ਼ਕ ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਸਵੇਰੇ ਹਲਕੀ ਧੁੰਦ-ਧੂੰਆਂ ਬਣਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ’ਚ 14 ਨਵੰਬਰ ਤੋਂ ਸੁੱਕਾ ਮੌਸਮ ਰਹੇਗਾ — ਇਸ ਲਈ ਹਵਾ ’ਚ ਜਲਦੀ ਵੱਡੇ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਉਮੀਦ ਘੱਟ ਹੈ। GRAP ਦਾ ਤੀਜਾ ਪੜਾਅ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ। ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ, ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਦਮੇ-ਦਿਲ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵਰਤਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੱਛਣ ’ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਦਵਾਈ ਲੈਣ ਦੀ ਥਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ — ਸਹੀ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਸਲਾਹ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਚਾਅ ਹੈ।
ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ:




[…] […]