ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ — ਘਰਾਂ ’ਚ ਦੀਵੇ, ਮਿਠਾਈਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਤੇ ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਜਾਗਦੇ ਹਨ, ਖਾਣਾ ਦੇਰ ਨਾਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੌਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨੀਂਦ ਦੀ ਇਹ ਕਮੀ ਸਿਰਫ਼ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ — ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲਗਾਤਾਰ ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਘੱਟ ਸੌਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸ਼ੂਗਰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਸਿਹਤ ’ਤੇ ਵੀ ਗਹਿਰਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਦੀ ਘੱਟ ਨੀਂਦ ਨੇ ਇੰਸੁਲਿਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸੈਂਟਰਜ਼ ਫਾਰ ਡਿਜ਼ੀਜ਼ ਕੰਟਰੋਲ ਐਂਡ ਪ੍ਰੀਵੈਂਸ਼ਨ (CDC) ਨੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰਾਤ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬ ਨੀਂਦ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇੰਸੁਲਿਨ ਵਰਤਣ ’ਚ ਘੱਟ ਕੁਸ਼ਲ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੰਸੁਲਿਨ ਉਹ ਹਾਰਮੋਨ ਹੈ ਜੋ ਖੂਨ ’ਚੋਂ ਗਲੂਕੋਜ਼ ਨੂੰ ਸੈੱਲਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨੀਂਦ ਲਗਾਤਾਰ ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਘੱਟ ਰਹੇ ਤਾਂ ਅਸਰ ਹੋਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮੈਡੀਕਲ ਜਰਨਲ ‘ਡਾਇਬਟੀਜ਼’ ’ਚ ਛਪੀ ਇੱਕ ਖੋਜ ’ਚ 20 ਸਿਹਤਮੰਦ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤੇ ਤੱਕ ਹਰ ਰਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਘੰਟੇ ਸੌਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਫ਼ਤੇ ਦੇ ਅੰਤ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੰਸੁਲਿਨ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਇੱਕ ਮਾਪ ’ਤੇ ਲਗਭਗ 20 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਮਾਪ ’ਤੇ 11 ਫ਼ੀਸਦੀ ਘੱਟ ਗਈ। ਭਾਵ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਰੀਰ ’ਚ ਵੀ ਘੱਟ ਨੀਂਦ ਗਲੂਕੋਜ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦੀ ਹੈ — ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਉਹੀ ਸ਼ੂਗਰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਇੰਸੁਲਿਨ ਬਣਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਨੀਂਦ ਭੁੱਖ ’ਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਰਟ, ਲੰਗ ਐਂਡ ਬਲੱਡ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਅਨੁਸਾਰ ਨੀਂਦ ਘੱਟ ਹੋਣ ’ਤੇ ਭੁੱਖ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹਾਰਮੋਨ ਘਰੇਲਿਨ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪੇਟ ਭਰਿਆ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਲੈਪਟਿਨ ਘੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਦੇਰ ਰਾਤ ਜਾਗਣ ’ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਚੰਗੀ ਨੀਂਦ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਢਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ
4 ਨਵੰਬਰ 2026 ਨੂੰ ‘ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਦ ਅਮਰੀਕਨ ਹਾਰਟ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ’ ’ਚ ਛਪੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੋਜ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗੀ ਨੀਂਦ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਵੀਡਨ ਦੇ ਕੈਰੋਲਿੰਸਕਾ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਯੂਕੇ ਬਾਇਓਬੈਂਕ ਦੇ 4 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤੇ ਲਗਭਗ 35,000 ਦਿਮਾਗ਼ੀ MRI ਸਕੈਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ 54,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੂੰ ਸ਼ੂਗਰ, ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਸਟ੍ਰੋਕ ਸੀ।
ਖੋਜ ’ਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਨਿਯਮਤ ਤੇ ਚੰਗੀ ਸੀ — ਰੋਜ਼ 7 ਤੋਂ 9 ਘੰਟੇ, ਸਥਿਰ ਸਮਾਂ, ਘੱਟ ਖਰਾਟੇ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਦਾ ਆਕਾਰ ਵੱਡਾ ਰਿਹਾ, ਸਲੇਟੀ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਬਿਹਤਰ ਰਹੀ ਤੇ ਤਰਕ ਤੇ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਦੀਆਂ ਪਰੀਖਿਆਵਾਂ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਹਤਰ ਨਤੀਜੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਾਲਾ ਅਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਖਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਗਰ ਜਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਸੀ।
ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨੀਂਦ ਦੌਰਾਨ ਦਿਮਾਗ਼ ਆਪਣੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ — ਗਲਾਈਮਫੈਟਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਿਮਾਗ਼ ’ਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਕਚਰੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੀ ਹੈ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਘੱਟਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ੂਗਰ ਦਾ ਪੱਧਰ ਸਥਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖੋਜ ਸਬੰਧ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪੱਕਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ — ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਕਿ ਨੀਂਦ ਸੁਧਾਰਨ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਉਲਟ ਜਾਵੇਗਾ ਜਾਂ ਡਿਮੈਂਸ਼ੀਆ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ।
ਪਿਛੋਕੜ: ਤਿਉਹਾਰਾਂ ’ਚ ਵਿਗੜਦੀ ਰੁਟੀਨ ਤੇ ਸ਼ੂਗਰ ਦਾ ਬੋਝ
ਭਾਰਤ ’ਚ ਸ਼ੂਗਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ICMR-INDIAB ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਲਗਭਗ 10.1 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਸ਼ੂਗਰ ਨਾਲ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ 13.6 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਪ੍ਰੀ-ਡਾਇਬਟੀਜ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ ’ਚ ਹਨ। ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਮਿਠਾਈਆਂ, ਦੇਰ ਰਾਤ ਦਾ ਖਾਣਾ ਤੇ ਸੌਣ-ਜਾਗਣ ਦਾ ਵਿਗੜਿਆ ਸਮਾਂ ਇਹ ਬੋਝ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ’ਚ ਸ਼ੂਗਰ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮਿਠਾਈ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦੱਸੇ ਗਏ ਸਨ — ਰਾਤ ਦੀ ਨੀਂਦ ਉਸੇ ਕੜੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਹਿਮ ਪਹਿਲੂ ਹੈ।
ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੀਂਦ ਕਿਵੇਂ ਸੁਧਾਰੀਏ?
ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਸਧਾਰਨ ਹੈ — ਰੋਜ਼ 7 ਤੋਂ 9 ਘੰਟੇ ਨੀਂਦ ਲਓ, ਸੌਣ ਤੇ ਜਾਗਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇੱਕੋ ਰੱਖੋ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਚਾਹ-ਕੌਫ਼ੀ ਘੱਟ ਕਰੋ, ਸੌਣ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਓ, ਤੇ ਕਮਰਾ ਠੰਢਾ, ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖੋ। ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 10–15 ਮਿੰਟ ਦੀ ਸੈਰ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਿਠਾਈ ਖਾਲੀ ਪੇਟ ਦੀ ਥਾਂ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ’ਚ ਖਾਓ, ਤੇ ਸ਼ੂਗਰ ਜਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਦਵਾਈ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਛੱਡੋ — ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਖੁਰਾਕ ਨਾ ਬਦਲੋ।
ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਖਰਾਟੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਨੀਂਦ ’ਚ ਸਾਹ ਰੁਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਵੀ ਥਕਾਵਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਲੀਪ ਐਪਨੀਆ ਵਰਗੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ — ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ’ਚ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਅੱਗੇ ਕੀ
ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਹੁਣ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਕਸਰਤ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸ਼ੂਗਰ ਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੁਟੀਨ ਚੈੱਕ-ਅੱਪ ’ਚ ਸ਼ੂਗਰ ਤੇ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਇਹ ਰਾਤ ਇੱਕ ਮੌਕਾ ਹੈ — ਅੱਜ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਸੌਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ, ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਰੁਟੀਨ ਕਾਇਮ ਰੱਖੋ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਚੰਗੀ ਨੀਂਦ ਕੋਈ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਿਹਤ ਦੀ ਦਵਾਈ ਹੈ — ਪਰ ਜੇ ਨੀਂਦ ਜਾਂ ਸ਼ੂਗਰ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣੀ ਰਹੇ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਹੋਰ ਪੜ੍ਹੋ:




[…] ਧੁੱਪ — ਪਾਰਾ 31 ਡਿਗਰੀ, 11 ਤੋਂ ਮੀਂਹ ਦੀ ਆਸ• ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਜਾਗੇ? ਨੀਂਦ ਦੀ ਕਮੀ …• 26 ਦਿਨਾਂ ਮਗਰੋਂ ਝੋਟੇ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਵਿਦਾਈ! […]
[…] ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਜਾਗੇ? ਨੀਂਦ ਦੀ ਕਮੀ … […]
[…] ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਜਾਗੇ? ਨੀਂਦ ਦੀ ਕਮੀ … […]
[…] ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਜਾਗੇ? ਨੀਂਦ ਦੀ ਕਮੀ … […]
[…] ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਜਾਗੇ? ਨੀਂਦ ਦੀ ਕਮੀ … […]